Σουζάνα Αντωνακάκη: Η πρέσβειρα της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής

Σουζάνα Αντωνακάκη, αρχιτεκτονική, ελληνική
Πηγή Εικόνας: blod.gr.

Με αφορμή τον θάνατο της σπουδαίας αρχιτέκτονος Σουζάνας Αντωνακάκη, στις 5 Ιουλίου 2020, αξίζει να κάνουμε μία μικρή αναδρομή στο έργο της, το οποίο σημάδεψε την αρχιτεκτονική πρόοδο της Ελλάδας. Μαζί με τον σύντροφό της και εξίσου σημαντικό Έλληνα αρχιτέκτονα, Δημήτρη Αντωνακάκη, άνοιξαν τον δρόμο για την διεθνή αναγνώριση των μεσογειακών αρχιτεκτονικών μοτίβων, εφαρμόζοντάς τα σε, κατά κύριο λόγο, μοντερνιστικές κατασκευές. Ο νεωτεριστικός τρόπος σχεδιασμού και η σύνδεση των εξωτερικών με τους εσωτερικούς χώρους ανέδειξε, όσο τίποτε άλλο, την αλληλένδετη σχέση της ελληνικής παράδοσης και φύσης με τα οικιστικά συγκροτήματα. Επιπλέον, οι δύο αρχιτέκτονες ήταν θιασώτες του κριτικού τοπικισμού, μίας τάσης που σκοπό έχει την ανάδειξη και ενσωμάτωση προηγούμενων αρχιτεκτονικών ρυθμών σε μοντέρνα κτίρια. Όπως ανέφερε και η ίδια:

«Η σύνθεση στην αρχιτεκτονική δεν αναφέρεται απλώς σε µία τεχνοκρατική αριθµητική διαδοχή χώρων, σε µία διαγραµατική αλληλουχία, αλλά σε οργανικά διαµορφωµένους τόπους ζωής, σε ένα «ποιητικό» έργο πολιτισµού.»


Τα πρώτα βήματα προς την καινοτομία

Η Σουζάνα Κολοκυθά Αντωνακάκη γεννήθηκε στην Αθήνα, το 1935. Η αγάπη της για την αρχιτεκτονική την οδηγεί στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου και φοιτά για 5 χρόνια, από το 1954 έως και το 1959. Με την ολοκλήρωση των σπουδών της ξεκινά και η συνεργασία με τον σύντροφό της Δημήτρη Αντωνακάκη και την Ελένη Γούση-Δεσύλλα. Οι τρεις τους ιδρύουν το επιτυχημένο αρχιτεκτονικό γραφείο-εργαστήριο Atelier 66 (1965-1986), το οποίο θα αποτελέσει τόπο συνάντησης της ελίτ της διεθνούς αρχιτεκτονικής σκηνής, κυρίως κατά τη δεκαετία του 1980. Σε εκείνη τη χρονική περίοδο η δουλειά των Αντωνακάκη ξεπερνά τα εγχώρια όρια. Μολαταύτα, η ίδια δεν περιορίστηκε στην δουλειά εντός του Αtelier 66 αλλά υπήρξε ιδρυτικό μέλος του αρχιτεκτονικού γραφείου Α66 καθώς και του Β66. Το τελευταίο εγκαινιάστηκε το 1991. Ωστόσο, η λαμπρή καριέρα της Σουζάνας Αντωνακάκη δεν σταματά εδώ. Το χρονικό διάστημα 1971-1972, διετέλεσε μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών (ΣΑΔΑΣ), ενώ από το 1982 έως το 1984 ανέλαβε την προεδρία του τμήματος Αρχιτεκτόνων του Τεχνικού Επιμελητηρίου. Το 1989 ανακηρύσσεται μέλος της Εθνικής Γραμματείας και της Κριτικής Επιτροπής του Europan.

Σουζάνα Αντωνακάκη, αρχιτεκτονική
Πηγή Εικόνας: ofhouses.com. | Σουζάνα και Δημήτρης Αντωνακάκη. Σπίτι ΙΙΙ στο Ακρωτήρι (Χανιά, 1978).

Ακαδημαϊκά, η πορεία της Σουζάνας Αντωνακάκη ήταν εξίσου σημαντική, αφού υπήρξε αποστέλλουν μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας της Αρχιτεκτονικής (1995), ενώ είχε συμμετάσχει σε πολλά επιστημονικά συνέδρια, σε χώρες που έχουν να αναδείξουν έναν αξιοθαύμαστο αρχιτεκτονικό πλούτο. Εν συντομία αναφέρονται τα συνέδρια που παρέστη η αρχιτέκτονας στο Βερολίνο, το Παρίσι αλλά και το Κάιρο το Σικάγο και το Μόντρεαλ. Ως σταθμός της ακαδημαϊκής αναγνώρισης του έργου της μπορεί να χαρακτηριστεί η πρόσκληση του Ολλανδού αρχιτέκτονα και καθηγητή Herman Hertzberger. Ο Hertzberger της προτείνει, το 1987, να λάβει μέρος στην διδακτική ομάδα του  International Design Seminar, που διοργάνωνε η Αρχιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου του Ντελφτ. Επιπλέον, για 20 χρόνια (1982-2002) διετέλεσε μέλος της Εθνικής Γραμματείας του International Union of Architects, γνωστό και ως UIA. Φυσικά, η Αντωνακάκη έχει να παρουσιάσει και ένα αξιόλογο συγγραφικό έργο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του έργου της αποτελεί η μονογραφία, που εκδόθηκε το 1987 (Εκδόσεις Rizzoli). Το ενδιαφέρον των ξένων αρχιτεκτόνων για το έργο των Αντωνακάκη υπογραμμίζει η συμβολή του Βρετανού αρχιτέκτονα, κριτικού και ιστορικού Κένεθ Φράμπτον, στην επεξεργασία της μονογραφίας. Η σπουδαιότητα των κειμένων και της προσωπικής δουλειάς της Αντωνακάκη αναγνωρίστηκε και από το International Archive of Women in Architecture , του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, αφού στο αρχείο συμπεριλήφθηκαν πολλά από τα συγγράμματά της.


Το αρχιτεκτονικό έργο της Σουζάνας Αντωνακάκη

«Το αντικείμενο του πόθου και στις δύο περιπτώσεις, του έρωτα και της αρχιτεκτονικής, έχει δεσμούς με δύο επίσης σημαντικές λέξεις, την ανάγκη και την επιθυμία.»

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Αυτή η φράση θα μπορούσε να αναγνωριστεί ως χαρακτηριστικό δείγμα της σκέψης της Αντωνακάκη και του τρόπου που η ίδια αντιλαμβάνονταν την αρχιτεκτονική πρόοδο. Εξάλλου, τόσο η ίδια όσο και ο Δημήτρης Αντωνακάκης, ανήκουν σε εκείνη την γενιά αρχιτεκτόνων που γαλουχήθηκαν με τα έργα του Άρη Κωνσταντινίδη και του Λούντβιχ Μις φαν ντερ Ρόε. Η επιρροές των δύο αυτών αρχιτεκτόνων είναι αρκετά εμφανείς, ιδίως στα πρώτα έργα των Αντωνακάκη.

Σουζάνα Αντωνακάκη
Πηγή Εικόνας: archisearch.gr. | Οικία στα Ιωάννινα ( Α66, 2012).

Ουσιαστικά, τα έργα των Αντωνακάκη είναι ένας δεξιοτεχνικός συγκερασμός του ύφους της ελληνικής και μεσογειακής αρχιτεκτονικής και των μοντερνιστικών τάσεων που επικράτησαν στην Ευρώπη του προηγούμενου αιώνα. Οι καθαρές γραμμές, τα περίτεχνα ανοίγματα -το σχήμα των οποίων διαφοροποιείται συνεχώς προσδίδοντας μία κίνηση στο κτίσμα- αλλά και η χρήση ενός οργανωμένου καννάβου, στον οποίο συμπεριλαμβάνονται όλα τα κατασκευαστικά στοιχεία της δομής, εναλλάσσονται με τα πιο παραδοσιακά στοιχεία που εύκολα κανείς συναντά στις οικίες της ελληνικής επικράτειας. Επίσης, η χρήση της πορείας-μονοπατιού συμβάλλει στην ανάδειξη της πολυπόθητης αρχιτεκτονικής και πολιτισμικής μνήμης καθώς λειτουργεί ως σύμβολο της σύνδεσης μεταξύ της οργάνωσης των μεγαλουπόλεων και του οικιστικού συγκροτήματος ή ακόμη και του απλού διαμερίσματος. Το νοητό μονοπάτι που χαράσσεται, σχεδόν σε όλα τα κτίρια που επιμελήθηκαν, εκτός από την εσωτερική επικοινωνία των χώρων, λειτουργεί και ως πηγή μίας συνεχούς κίνησης και επικοινωνίας των ανθρώπων. Αυτό συμβάλλει στην καλύτερη ανάπτυξη των διαπροσωπικών σχέσεων των ενοίκων του οικήματος.

Σουζάνας Αντωνακάκη, Σουζάνα Αντωνακάκη αρχιτέκτονας
Πηγή Εικόνας: archisearch.gr.

Τα σημαντικότερα έργα των Αντωνακάκη

Η μακρόχρονη πορεία της Σουζάνας και του Δημητρίου Αντωνακάκη συμπεριλαμβάνει και αναθέσεις δημόσιων έργων, έργων σταθμών στην πορεία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής παράδοσης. Ωστόσο, παρά τον νεωτεριστικό προσανατολισμού του αρχιτεκτονικού τους ρεπερτορίου, οι δυο τους προσπάθησαν, με επιτυχία, να εντάξουν τον λεγόμενο κριτικό τοπικισμό στα έργα τους, στοχεύοντας στην διατήρηση της μνήμης και καταπολεμώντας την, κατά πολλούς, αρχιτεκτονική παρακμή και εμπορευματοποίηση του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού των προηγούμενων δεκαετιών.

«Το αυθεντικό δεν αναβιώνει, έχει χαθεί αμετάκλητα και δεν μεταφέρεται σε άψυχα ερζάτς κελύφη στη σύγχρονη ζωή.»

Έτσι, και εκμεταλλευόμενοι το μεσογειακό τοπίο, σχεδίαζαν οικίες που υπογράμμιζαν την αμεσότητα του οικήματος με τον περιβάλλοντα χώρο, δημιουργώντας μία αρμονική μετάβαση του εσωτερικού-ιδιωτικού χώρου προς τον εξωτερικό-δημόσιο. Τέλος, το χρώμα των κατασκευών δεν λειτουργεί μόνο ως ένα διακοσμητικό στοιχείο, που «παίζει με τον μεσογειακό ήλιο» αλλά συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση των πολλών γραμμών, ορίζοντας το κτίριο στο τοπίο.

Σουζάνα Αντωνακάκη
Πηγή Εικόνας: culture2000tee.gr. | Πολυκατοικία Εμμ. Μπενάκη 118 (Αθήνα, 1972-75).

Μερικά από τα σημαντικότερα έργα της Σουζάνας και του Δημήτρη Αντωνακάκη αποτελούν:

  • Αρχαιολογικό μουσείο της Χίου (1965)
  • Συγκρότημα κατοικιών των μεταλλείων Μπάρλου (Δίστομο Βοιωτίας, 1965)
  • Πολυτεχνείο του Πανεπιστημίου Κρήτης (Χανιά, 1981)
  • Φιλοσοφική Σχολή Κρήτης (Ρέθυμνο, 1982)
  • Ξενοδοχειακό συγκρότημα Ερμιόνης (1965)
  • Θέατρο στο δάσος στη Θεσσαλονίκη (1996)
  • Συμμετοχή στον διαγωνισμό σχεδιασμού του Νέου Μουσείου Ακροπόλεως (1999)
  • Βιβλιοθήκη της Σχολής Καλών Τεχνών (2005)

Ακολουθεί βίντεο-αφιέρωμα στον Δημήτρη και Σουζάνα Αντωνακάκη από την εκπομπή Παρασκήνιο της ΕΡΤ:

Πηγές άρθρου:

Frampton K. (2007). Modern Architecture: A Critical History.

Σουζάνα Αντωνακάκη (1935 – 2020). Ανακτήθηκε από archisearch.gr. (τελευταία πρόσβαση 05/07/2020).

Σουζάνα Αντωνακάκη. Ανακτήθηκε από www.wikipedia.org. (τελευταία πρόσβαση 05/07/2020).

ΕΜΣΤ: Ο αρχιτέκτονας Δημήτρης Αντωνακάκης αναλαμβάνει μεταβατικός διευθυντής του μουσείου. Ανακτήθηκε από www.lifo.gr. (τελευταία πρόσβαση 05/07/2020).

Πετρίδου Β., Πάγκαλος Π., Κυρκίτσου Ν. (2012). Εργάζομαι άρα κατοικώ: H περίπτωση του συγκροτήματος κατοικιών των μεταλλείων Μπάρλου στο Δίστομο Βοιωτίας, των Δ. και Σ. Αντωνακάκη.

 


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Χριστίνα Ιωακειμίδου

Γεννήθηκε στη Βόρεια Ελλάδα και ζει στο ακόμη βορειότερο Εδιμβούργο. Αν και απόφοιτη του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ συνεχίζει τις σπουδές της στην Ιστορία της Αρχιτεκτονικής.

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;