Βίκη Παππά: «Η κουλτούρα της σιωπής είναι τραύμα, είναι συνενοχή»

Βίκη Παππά / Φωτογραφία από το προσωπικό αρχείο της Βίκης Παππά

Η Βίκη Παππά είναι ψυχολόγος και συστημική ψυχοθεραπεύτρια. Είναι απόφοιτη του Τμήματος Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με μεταπτυχιακές σπουδές στο Management (MBA) του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Η Βίκη Παππά έχει απασχοληθεί σε ειδικά προγράμματα παιδικής προστασίας και παρέμβασης στην κρίση καθώς και σε φορείς υποστήριξης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Παράλληλα με τις συνεδρίες στο ιδιωτικό της γραφείο η Βίκη Παππά εργάζεται ως διδάσκουσα του Τμήματος Ψυχολογίας σε ιδιωτικό εκπαιδευτικό ίδρυμα στη Θεσσαλονίκη.

Το πλούσιο βιογραφικό της και η επαφή της με όλα τα κοινωνικά στρώματα με βοήθησαν να προσεγγίσω την Βίκη Παππά. Με αφορμή την 25η Νοεμβρίου, την Παγκόσμια Ημέρα για την εξάλειψη της βίας ενάντια στις γυναίκες, η Βίκη Παππά μίλησε στο Maxmag για ένα ζήτημα που ταλανίζει μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Όσα συζητήσαμε αφορούν όλες και όλους μας!


Σε ευχαριστώ που δέχθηκες την πρόσκληση του Maxmag! Μίλησε μας για το αντικείμενό σου, τι είναι ακριβώς η συστημική θεωρία-προσέγγιση;

Κι εγώ ευχαριστώ πολύ για την ευκαιρία να συζητήσουμε γύρω από ένα τόσο σημαντικό θέμα που μας αφορά όλες και όλους. Σχετικά με την προσέγγιση της συστημικής, θα έλεγα πως βλέπει τον άνθρωπο μέσα από τις σχέσεις και τα πλαίσια με τα οποία αλληλεπιδρά, όπως η οικογένεια, η εργασία, οι φιλικές σχέσεις, το κοινωνικό πλαίσιο που ανήκει. Η ιστορία του/της  κάθε θεραπευόμενου/μενης νοείται μεν ως ένα προσωπικό βίωμα αλλά ποτέ «αποκομμένο» από τα συστήματα των οποίων αποτελεί μέρος.

Βίκη Παππά / Φωτογραφία από το προσωπικό αρχείο της Βίκης Παππά

Στη συστημική θεραπεία, μας ενδιαφέρει το «πώς» όχι το «γιατί» και τα συμπτώματα τα νοηματοδοτούμε ως μια «απάντηση» μιας μη λειτουργικής δομής σε ένα από τα συστήματα. Μαζί με τον/την θεραπευόμενο/η, εισάγουμε νέες πληροφορίες που  αναδιαμορφώνουν την μέχρι τώρα αφήγηση, ανακατασκευάζοντάς τη στραμμένη στη λύση και όχι στη δυσκολία.

Σε ποιες περιπτώσεις είναι αναγκαία η ψυχοθεραπεία;

Οι λόγοι επίσκεψης σε έναν/μία ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή/τρια, είναι ποικίλοι. Συχνά μπορεί να συνδέεται με την εμφάνιση κάποιου συμπτώματος που μπορεί να έχει γίνει δυσφορικό για το άτομο και να επηρεάζει την καθημερινότητά του σε τέτοιο βαθμό, που να αισθάνεται μη λειτουργικός/ή. Ένας άλλος λόγος μπορεί να είναι μια μεγάλη αλλαγή (χωρισμός/διαζύγιο, απώλεια σημαντικού προσώπου, αλλαγή εργασίας, ζητήματα υγείας, γονεϊκότητα, συνταξιοδότηση) στη ζωή του ατόμου που να το φέρνει μπροστά σε ένα αίσθημα πως χρειάζεται υποστήριξη για να τη διαχειριστεί. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να μην υπάρχει συγκεκριμένο αίτημα και απλά να επικρατεί η επιθυμία να αλλάξει την οπτική που βλέπει τον εαυτό του/της και τους άλλους.

Advertising

Συμπερασματικά, υπάρχουν πολλά και διαφορετικά κίνητρα για να επισκεφτεί κανείς έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Μια γενική αρχή σχετικά με το πότε φτάνει κάποιος/α να αναζητήσει ψυχολογική υποστήριξη, είναι η αίσθηση δυσλειτουργίας στην προσωπική, κοινωνική και επαγγελματική ζωή και ο φόβος πως τα εμπόδια, τα αδιέξοδα και οι εσωτερικές ή εξωτερικές συγκρούσεις, είναι περισσότερα από τα μέσα που διαθέτει για να τα αντιμετωπίσει. Το τί είναι σημαντικό και σοβαρό για τον/την καθένα/μιά είναι μια πολύ προσωπική υπόθεση και για αυτό η επίσκεψη στην πόρτα ενός/μιας ψυχοθεραπευτή/τριας είναι ζωτικής σημασίας να είναι μια προσωπική επιλογή.

Οπότε δεν ξέρω αν θα χαρακτήριζα την ψυχοθεραπεία «αναγκαία». Θέλω να τη βλέπω ως ένα χρήσιμο «μέσο» που δίνει μια πιο συνειδητή ευκαιρία στους ανθρώπους να αναδιαμορφώσουν τις ιστορίες τους, βρίσκοντας πιο ταιριαστές, για τους ίδιους και τις ίδιες, λύσεις.

Πάμε να μπούμε λίγο περισσότερο στο σημερινό θέμα και με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Βίας των Γυναικών. Σεξισμός, πατριαρχία και βία. Πώς συνδέονται μεταξύ τους;

Η πατριαρχία ορίζει έντονα έως και σήμερα τη λειτουργία των κοινωνικών σχέσεων βασιζόμενη σε στερεοτυπικούς έμφυλους ρόλους που «νομιμοποιούν» την ανδρική κυριαρχία και κατ’ επέκταση τη γυναικεία υποταγή. Η βία κατά των γυναικών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πατριαρχική κουλτούρα και στη βάση της ενυπάρχει η επιθυμία της ολοκληρωτικής και απόλυτης κυριαρχίας του ανδρικού φύλου.

Αντίστοιχα ο σεξισμός, ενισχύει με τη σειρά του την ανωτερότητα του ενός φύλου εις βάρος του άλλου, επιβεβαιώνοντάς τη καθημερινά στη δημόσια και ιδιωτική σφαίρα, ιδίως μέσα από τη γλώσσα.

Τόσο η πατριαρχία όσο και ο σεξισμός, οικοδομούν μια πραγματικότητα που συντηρεί ηχηρά τα έμφυλα στερεότυπα και κανονικοποιεί τη βία και τον αποκλεισμό των γυναικών.

Πόσα πρόσωπα έχει τελικά η βία; Και πώς την ξεχωρίζουμε από την έμφυλη βία;

Η βία έχει πολλές, διαφορετικές εκφράσεις που ίσως ακόμη να μην τις αντιλαμβανόμαστε συνειδητά, καθώς τις περισσότερες φορές είναι άρρητες, αόρατες. Μπορεί να εκφράζονται μεμονωμένα αλλά και συνδυαστικά. Συνήθως, η πρώτη εικόνα που μας έρχεται στο μυαλό όταν μιλάμε για βία είναι μια σκηνή σωματικής κακοποίησης. Ίσως γιατί είναι πιο έκδηλη, πιο τρομακτική.

Η βία έχει πολλά πρόσωπα / Πηγή: amna.gr

Η βία όμως έχει πολλά πρόσωπα και όλα είναι το ίδιο τραυματικά για την ψυχική και σωματική υγεία εκείνου/ης που τη δέχεται. Είναι σεξουαλική, λεκτική, ψυχολογική/συναισθηματική, οικονομική, ψηφιακή. Άλλες μορφές που μου έρχονται στο μυαλό είναι και η εμπορία ανθρώπων, το λεγόμενο trafficking, ο εξαναγκαστικός γάμος ή και ο πρόωρος γάμος που αφορά άτομα κάτω των 18 ετών. Είναι στο δρόμο που περπατάμε, στο σπίτι που μένουμε, στη δουλειά που εργαζόμαστε, στο διαδίκτυο που καθημερινά χρησιμοποιούμε. Μπορεί να ασκηθεί δηλαδή, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο χώρο. Είναι δίπλα μας. Καθημερινά. Δεν κάνει διαχωρισμούς, ούτε ταξικές διακρίσεις. Οποιαδήποτε γυναίκα μπορεί να βιώσει βία κάποια στιγμή στη ζωή της, ανεξάρτητα από την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο, την κοινωνική τάξη ή την καταγωγή της. Η βία είναι αταξική.

Όσον αφορά την έμφυλη βία, αυτό που την ξεχωρίζει από άλλες μορφές βίας είναι το γεγονός πως πηγάζει από την ανισότητα στις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών και εμπεριέχει έντονα τη χρήση εξουσίας ως μέσο ελέγχου ή και τιμωρίας. Είναι οποιαδήποτε βλαπτική συμπεριφορά που συμβαίνει εξαιτίας του κοινωνικού φύλου ή και του σεξουαλικού προσανατολισμού, σύμφωνα και με τον επίσημο ορισμό.

Η συστημική ψυχοθεραπεία είναι μια προσέγγιση που περιλαμβάνει συχνά τη θεραπεία με ζευγάρια και οικογένειες. Αλήθεια, όταν έρχεται ένα ζευγάρι ή μια οικογένεια που εμπλέκεται σε συμπεριφορές βίας μεταξύ των μελών, πώς δουλεύεται θεραπευτικά;

Ένα μεγάλο κεφάλαιο της έμφυλης βίας είναι και η ενδοοικογενειακή βία. Σύμφωνα με τον επίσημο ορισμό, είναι κάθε πράξη βίας (σεξουαλικής, οικονομικής, σωματικής κ.ο.κ) που λαμβάνει χώρα εντός της οικογένειας, μεταξύ πρώην ή νύν συντρόφων. Είναι σημαντικό να τονίσουμε και σε αυτή την περίπτωση πως δεν πρέπει να στεκόμαστε μόνο στη σωματική βία. Οι φωνές, οι απειλές, τα υποτιμητικά σχόλια, η απομόνωση, ο οικονομικός έλεγχος, η παρεμπόδιση του δικαιώματος στην εργασία, η σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση είναι μορφές βίας που δεν πρέπει να προσπερνάμε. Στη θεραπεία ζεύγους και οικογένειας, όταν δηλαδή έχουμε τη δυνατότητα να έχουμε μπροστά μας κι άλλα μέλη του συστήματος, δίνεται η ευκαιρία να διερευνήσουμε το πλαίσιο επικοινωνίας που διαμορφώνει τη βίαιη συμπεριφορά και να φέρουμε σε ένα πιο συνειδητό επίπεδο την ύπαρξη ανισοτήτων και μοντέλων εξουσίας μέσα στη σχέση.

Επίσης, κάτι εξίσου σημαντικό, είναι πως έχουμε την ευκαιρία να κατανοήσουμε, μαζί με το σύστημα, προκαθορισμένους ρόλους φύλων που μπορεί να έχουν «κληρονομηθεί» από τις οικογένειες καταγωγής. Για παράδειγμα, σε τι μοντέλα σχέσεων έχουν εκτεθεί οι σύντροφοι στις δικές τους οικογένειες και πόσο βίαια μπορεί να ήταν. Σε πολλές περιπτώσεις, η βία είναι κανονικοποιημένη γι’ αυτό και είναι δύσκολο για την επιζήσασα να την αποκαλύψει ή και να την καταγγείλει. Σε κάθε περίπτωση, βασικό στοιχείο ώστε να μπορέσουμε να δουλέψουμε θεραπευτικά με ένα σύστημα που επικοινωνεί μέσα από βίαιες συμπεριφορές, είναι να χτίσουμε ένα πλαίσιο ασφάλειας και εμπιστοσύνης που να μη δικαιώνει το δράστη και να μη ζωντανεύει αισθήματα ενοχής, ντροπής και υπαιτιότητας πως η επιζήσασα φταίει ή κάνει κάτι λάθος και προκαλεί τη βίαιη συμπεριφορά.

Σαφώς, σε περιπτώσεις που υπάρχει κίνδυνος απειλής ζωής μεταξύ των συντρόφων ή/και των παιδιών -εάν μιλάμε για οικογένειες- καλούμαστε να «σπάσουμε» τη θεραπευτική σχέση και να απευθυνθούμε στις αρμόδιες υπηρεσίες με στόχο την προστασία των μελών που βρίσκονται σε κίνδυνο.

Αν και η 25η Νοεμβρίου έχει οριστεί ως η Παγκόσμια Ημέρα για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών, τα τελευταία χρόνια οι γυναικοκτονίες αυξήθηκαν ραγδαία στην Ελλάδα. Πως εξηγείς αυτό το φαινόμενο;

Νομίζω πως η συγκεκριμένη μέρα είναι μια ηχηρή αφορμή για να συνειδητοποιήσουμε πόσο παρούσα είναι ακόμη η βία εις βάρος των γυναικών. Κατά τη γνώμη μου, αλλαγή και πρόοδος θα έρθει όταν δε θα χρειαζόμαστε παγκόσμιες μέρες να μας θυμίζουν πόση περισσότερο χρειάζεται να αγωνιστούμε για την ισότητα των φύλων.

25η Νοεμβρίου: Παγκόσμια ημέρα για την εξάλειψη της βίας ενάντια στις γυναίκες / Πηγή: naftemporiki.gr

Χαίρομαι που χρησιμοποιείς τον όρο «γυναικοκτονία». Κατά τη γνώμη μου είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε στο λόγο μας –και όχι μόνο- το συγκεκριμένο ορισμό γιατί οι γυναίκες δολοφονούνται λόγω του φύλου τους, λόγω της καλά ριζωμένης στερεοτυπικής ιδέας πως η ανδρική κυριαρχία μπορεί να συμπεριφέρεται όπως θέλει στα γυναικεία σώματα. Μέχρι και να τα σκοτώνει. Αυτή η ακραία μορφή έμφυλης βίας χρειάζεται να έχει όνομα. Χρειάζεται να θεσμοθετηθεί, όχι μόνο στο δημόσιο λόγο αλλά και νομικά.

Σήμερα βιώνουμε μια εποχή κρίσης. Σε πολλαπλά επίπεδα. Μια περίοδος που σίγουρα ανέδειξε το πόσο παρούσα είναι η βία εις βάρος των γυναικών ήταν η εποχή της πανδημίας. Δεν ήταν όμως ένα γενεσιουργό αίτιο. Δεν προκάλεσε περισσότερα περιστατικά έμφυλης βίας, τα ανέδειξε. Τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας εντάθηκαν καθώς τα ζευγάρια αναγκάστηκαν να είναι μαζί στον ίδιο χώρο. Δεν υπήρχε τρόπος διαφυγής για τη γυναίκα. Οι γυναικοκτονίες είναι εδώ γιατί είναι μαζί τους τα έμφυλα στερεότυπα και οι διδαχές της πατριαρχικής κοινωνίας που ακόμη είναι βαθιά εντυπωμένες στις κοινωνίες μας.

Συχνά οι γυναίκες δεν καταγγέλλουν τα περιστατικά βίας. Γιατί πιστεύεις ότι συμβαίνει αυτό;

Η φυγή, η εγκατάλειψη μιας κακοποιητικής σχέσης δεν είναι τόσο απλή υπόθεση. Συχνά ακούω φράσεις, εξηγήσεις όπως «Κι αυτή όμως δεν κάνει κάτι, ενώ ξέρει πόσο κακό της κάνει», «δεν κάνει τίποτα γιατί δε σέβεται τον εαυτό της», «μα καλά είναι δυνατόν να κάθεται με σταυρωμένα χέρια!». Μέσα σε αυτές τις φράσεις ακούω μια μομφή προς το θύμα και μια παραδοχή αδυναμίας και απενεχοποίησης του δράστη. Παραβλέπει κάθε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό παράγοντα που καθιστά δύσκολη, έως και αδύνατη, τη φυγή από έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο βίας. Μπορεί να μην έχει που να πάει, μπορεί να έχει παιδιά που αν τα αφήσει πίσω ίσως κλιμακώσουν τα περιστατικά βίας ή τα θέσουν σε άμεσο κίνδυνο, μπορεί να μην έχει την οικονομική δυνατότητα, να μην υπάρχει ένα ασφαλές κοινωνικό δίκτυο που να την υποστηρίξει. Και ένα ηχηρό γιατί είναι η αδυναμία της πολιτείας και των αρμόδιων αρχών να στηρίξουν με ασφάλεια και κατανόηση οποιαδήποτε καταγγελία τέτοιων περιστατικών.

Advertising
Πηγή: kathimerini.gr

Χρειάζεται να απλοποιηθούν οι διαδικασίες που θέτουν την επιζήσασα σε μια επαναλαμβανόμενη ανάγκη «απόδειξης» της κακοποιητικής πράξης, οι φορείς να δρουν με μεγαλύτερη αμεσότητα και γνώμονα την προστασία του θύματος και να μην πρέπει να φτάνουμε σε μη αναστρέψιμες καταστάσεις ώστε να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα. Κάτι εξίσου αποτρεπτικό είναι πως η πρόσβαση στη δικαιοσύνη είναι ακριβή, κάτι που αυτομάτως αποκλείει ένα μεγάλο μέρος του ποσοστού που βιώνει μια κακοποιητική πραγματικότητα.

Βέβαια, ένα από τα πιο σημαντικά σημεία γύρω απ’ τα οποία χρειάζεται να αναρωτηθούμε είναι το πώς στεκόμαστε στη βία. Είμαστε «μαζί της» ή «απέναντί της»;  Πόσο συχνά προσπερνάμε στην καθημερινότητα περιστατικά βίας – όχι μόνο έμφυλης- γιατί σκεφτόμαστε «πού να μπλέκεις τώρα», «θα κάνει κάτι κάποιος άλλος», «θα με βάλουν στο μάτι άμα μπλεχτώ», «η αστυνομία δε θα κάνει και τίποτα, συνήθως αυτό γίνεται», «και να το αναφέρω, θα επιστέψει». Όταν εμείς οι ίδιοι/ες προσπερνάμε, πώς ζητάμε να μη φοβάται εκείνη που καθημερινά δέχεται τη βία;

Από πρακτικής άποψης, υπάρχουν υποδομές που θα στηρίξουν μια γυναίκα εάν αποφασίσει να καταγγείλει τέτοιου είδους περιστατικά;

Υπάρχουν δομές στήριξης και φιλοξενίας γυναικών θυμάτων βίας, συμβουλευτικά κέντρα και φυσικά η τηλεφωνική γραμμή υποστήριξης SOS 15900. Η λειτουργία των συγκεκριμένων δομών είναι ζωτικής σημασίας καθώς, μέσα από τις προσφερόμενες υπηρεσίες τους, ενισχύουν την ικανότητα αυτοδιαχείρισης και αυτοσεβασμού, κάνοντας πιο συνειδητή την ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών πέραν της βίας. Πέραν τούτου, η γνωστοποίησή τους κρίνεται σημαντική και για το περιβάλλον μιας γυναίκας που βιώνει κακοποίηση οποιασδήποτε μορφής, δημιουργώντας ένα πλαίσιο στήριξης στις περιπτώσεις που θα χρειαστεί να παραπέμψει τη γυναίκα για οποιαδήποτε υποστήριξη.

Αξίζει να αναφέρουμε το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ), το Κέντρο Διοτίμα και τη Γενική Γραμματεία Ισότητας Φύλων.

Τέλος, θα ήθελα να μιλήσουμε για τις πιο σύγχρονες μεθόδους παρενόχλησης που αφορούν το διαδίκτυο. Ακούμε συνεχώς για cyber bullying, revenge porn κλπ. Υπάρχουν εξειδικευμένοι φορείς που προστατεύουν τα θύματα;

Τα τελευταία χρόνια, λόγω της αυξημένης χρήσης του διαδικτύου και των social media, έχουν αναδειχθεί νέες μορφές βίας. Κάποιες από αυτές είναι το cyber bullying όπως ανέφερες, η εκδικητική πορνογραφία (revenge porn) που αναφέρεται στην παράνομη χρήση φωτογραφιών ή βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου που εξευτελίζει το θύμα, η διαδικτυακή παρενοχλητική παρακολούθηση (cyber stalking) που περιλαμβάνει τη συγκέντρωση πληροφοριών με στόχο την παρενοχλητική επικοινωνία χωρίς τη συναίνεση του χρήστη,  η σεξιστική ρητορική μίσους (sexist hate speech)  που αφορά εκφράσεις που προωθούν το μίσος σε βάρος του φύλου, είναι ορισμένες από τις μορφές που μου έρχονται στο μυαλό.

Advertising
Πηγή: 2020mag.gr

Κάποιοι από τους φορείς που μπορούν να απευθυνθούν οι χρήστες είναι το Κέντρο Διοτίμα, η Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, το Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Δικτύου και το safeline.gr.

Τι μήνυμα θα ήθελες να δώσεις με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Βίας των Γυναικών;

Να μη μένουμε αμέτοχοι/ες. Να μην προσπερνάμε. Να προτρέπουμε όχι μόνο τις επιζήσασες αλλά και όσους/όσες βλέπουν τα σημάδια, γνωρίζουν για την πραγματικότητα βίαιων συμπεριφορών, να μη σιωπούν. Να μάθουμε για όλες τις μορφές βίας, για τις πιο αόρατες, για τις πιο σιωπηλές. Η κουλτούρα της σιωπής είναι τραύμα, είναι συνενοχή. Η βία σε βάρος των γυναικών είναι υπόθεση που μας αφορά όλες και όλους ανεξαιρέτως.

Advertising

Αρθρα απο την ιδια κατηγορια

Screwball: Ένα ξεχασμένο είδος για τους λάτρεις του παλιού Χόλυγουντ και της κωμωδίας

 Οι screwball comedies είναι ένα υποείδος της κλασικής κωμωδίας, που

Αντώνης Παντιώρας: Το Θέατρο Σκιών δε θα χαθεί

Συνέντευξη με τον πρόεδρο του Πανελληνίου Σωματείου Θεάτρου Σκιών, καραγκιοζοπαίχτη