Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

SHARE

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Ως πλάνη ορίζεται μια κατάσταση όπου η αντίληψη, η μνήμη ή η κρίση υπόκεινται σε λάθη. Τα λάθη αυτά συνιστούν μια διαφορά ανάμεσα στην υποκειμενική εμπειρία (αυτό που νομίζουμε ότι είναι) και στην αντικειμενική (αυτό που είναι στην πραγματικότητα) (Schacter et al., 2012). Σε μερικές περιπτώσεις ο εγκέφαλός μας μπερδεύεται με τα δεδομένα της πραγματικότητας, με αποτέλεσμα να χρειάζεται περισσότερο χρόνο αντίδρασης για να αποφασίσει τι βλέπει. Πάντως, ο όρος παραίσθηση δεν συνιστά υπερβολή. Η παραίσθηση αναφέρεται στην παρερμηνεία ενός πραγματικού εξωτερικού ερεθίσματος και, όπως θα δείτε παρακάτω, αυτή μπορεί να λάβει μέρος κοιτώντας απλώς μια εικόνα. Ο όρος εδώ δεν έχει να κάνει με τη συμπτωματολογία ορισμένων ψυχικών καταστάσεων, που ανήκουν στη σφαίρα της κλινικής ψυχολογίας.

Η οπτική πλάνη Muller-Lyer

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Η συγκεκριμένη οπτική πλάνη προέρχεται από τους Gestalt. Αν και δεν φαίνεται, οι δύο αυτές γραμμές έχουν το ίδιο μήκος. Οι κάθετες γραμμές επηρεάζουν την αντίληψή μας για τις οριζόντιες, με αποτέλεσμα το πρώτο σχήμα να μοιάζει μακρύτερο από το δεύτερο. Ο λόγος για αυτό είναι ότι δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τις οριζόντιες γραμμές μόνες τους. Η αντίληψή μας ακούσια επηρεάζεται από τις κάθετες (Schacter et al., 2012).

Το δωμάτιο Ames

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

To 1946 ο οφθαλμολόγος Albert Ames κατασκεύασε το δωμάτιο Ames, που αποτελεί μία από τις πιο φημισμένες πλάνες. Το δωμάτιο Ames δεν έχει σχήμα τετραγώνου, αλλά είναι τραπεζοειδές, δηλαδή μόνο οι δύο πλευρές του είναι παράλληλες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ένα άτομο που βρίσκεται στη μία γωνία του δωματίου να είναι δύο φορές πιο μακριά από τον παρατηρητή, σε σχέση με ένα άτομο που στέκεται στην άλλη γωνία. Το δωμάτιο Ames είναι προσεκτικά σχεδιασμένο (π.χ. παράθυρα, πλακάκια), ώστε να φαίνεται τετράγωνο όταν κανείς το κοιτάζει από μια μικρή τρύπα του τοίχου (Schacter et al., 2012).

Advertisement

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Η σεληνιακή ψευδαίσθηση

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Όπως και στο δωμάτιο Ames, η σεληνιακή ψευδαίσθηση είναι ένα φαινόμενο εσφαλμένης αντίληψης απόστασης, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει την αντίληψη του μεγέθους. Πιο αναλυτικά, η σελήνη φαίνεται μεγαλύτερη όταν βρίσκεται κοντά στον ορίζονται απ’ ό,τι όταν βρίσκεται ψηλά στον ουρανό. Στην πραγματικότητα όμως προβάλει ίδιου μεγέθους εικόνες και από τις δύο θέσεις στον αμφιβληστροειδή (Schacter et al., 2012). Ο λόγος εδώ είναι ότι πολλά αντικείμενα, π.χ. δέντρα, κτίρια, περιβάλλονται μεταξύ του παρατηρητή και της σελήνης, όταν αυτή βρίσκεται στον ορίζοντα. Αυτές οι παρεμβολές την κάνουν να φαίνεται μεγαλύτερη. Βέβαια, ας σημειωθεί πως για το συγκεκριμένο φαινόμενο έχουν δοθεί κι άλλες εξηγήσεις (Schacter et al., 2012).

Μορφή και φόντο

Όταν κοιτάζουμε μια εικόνα κάνουμε αυτόματα διαχωρισμό της μορφής και του φόντου. Συνήθως ως μορφή αντιλαμβανόμαστε τα αντικείμενα που έχουν κάποιο ενδιαφέρον κι εμφανίζονται πιο στέρεα από το φόντο (Atkison et al., 2003). Για παράδειγμα, στην παρακάτω εικόνα όλοι αναγνωρίζουμε το δέντρο ως μορφή και τον ουρανό μαζί με το έδαφος ως φόντο.

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Ωστόσο, σε αυτή την εικόνα ποια είναι η μορφή και ποιο είναι το φόντο;

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Όταν στην εικόνα βλέπουμε δύο πρόσωπα αντικριστά το ένα με το άλλο, τότε αντιλαμβανόμαστε δύο μαύρες μορφές σε ένα άσπρο φόντο. Αντίθετα, όταν βλέπουμε ένα βάζο, τότε το βάζο γίνεται η αντιληπτή άσπρη μορφή μέσα σε ένα μαύρο φόντο.

Παρατηρήστε ότι είναι αδύνατον τα πρόσωπα και το βάζο να εμφανιστούν συγχρόνως! Επίσης, αν κοιτάξετε καλά την εικόνα για μερικά λεπτά, θα δείτε πως οι δύο μορφές (βάζο, πρόσωπα) εναλλάσσονται αυτόματα στην αντίληψή σας. Αυτό συμβαίνει γιατί η οργάνωση του φόντου και της μορφής βρίσκεται στον εγκέφαλο και όχι στην εικόνα (Atkison et al., 2003).

Advertisement

Η σημασία του πλαισίου

Όταν αντιλαμβανόμαστε ένα αντικείμενο, δεν βασιζόμαστε μόνο στα εισερχόμενα ερεθίσματα, αλλά και στις γνώσεις ή τις προσδοκίες μας (Atkison et al., 2003). Για παράδειγμα, κατανοούμε ότι αυτό το τετράγωνο, μαλακό αντικείμενο είναι ένα μαξιλάρι, όχι μόνο επειδή αντιλαμβανόμαστε τα χαρακτηριστικά του (π.χ. σχήμα), αλλά και το πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται. Είναι πάνω σε ένα κρεβάτι μέσα σε ένα δωμάτιο.

Σίγουρα όμως θα σας φαινόταν παράξενο αν συναντούσατε ένα μαξιλάρι στην εθνική οδό καθώς οδηγείτε! Σε αυτή την περίπτωση θα χρειαζόσασταν περισσότερα δευτερόλεπτα για να συνειδητοποιήσετε τι είναι αυτό που βλέπετε. Το πλαίσιο παίζει σπουδαίο ρόλο στην αντίληψη. Όταν κάτι βρίσκεται εκτός πλαισίου, η αντίληψη παραβιάζεται και χρειάζονται πιο εντατικές διεργασίες, προκειμένου να καταλάβει ο εγκέφαλος τι βλέπει (Atkison et al., 2003).

Αν θέλετε να “δοκιμάστε” τον εγκέφαλό σας με την ασάφεια του πλαισίου, μπορείτε να κοιτάξετε την παρακάτω εικόνα. Οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν μια γριά γυναίκα. Στο σχέδιο όμως υπάρχει και μια νέα γυναίκα. Αυτή έχει στραμμένο το πρόσωπό της και μπορεί κάποιος να δει την αριστερή πλευρά του προσώπου της. Το κολιέ της είναι το στόμα της γριάς και το σαγόνι της η μύτη της (Atkison et al., 2003).

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Η επίδραση του χρονικού, αυτή τη φορά, πλαισίου μπορεί να φανεί στην παρακάτω εικόνα. Αν την κοιτάξετε από τα αριστερά προς τα δεξιά και από πάνω προς τα κάτω, θα δείτε ένα αντρικό πρόσωπο, που σταδιακά γίνεται ολοένα και πιο ασαφές. Αν το κάνετε, όμως, από την αντίστροφη σειρά θα δείτε μια γυναίκα.

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Το πλέγμα του Hermann

Θα κλείσουμε το άρθρο με το πλέγμα του Hermann. Σε αυτή την εικόνα, οι γκρίζες μουτζούρες που βλέπεται στις διασταυρώσεις δεν είναι παραίσθηση. Είναι ψευδαίσθηση (δηλαδή δεν υπάρχουν καν στην πραγματικότητα)! Αν εστιάσετε τα μάτια σας σε μία από τις μουτζούρες, θα δείτε πως αυτή εξαφανίζεται. Οι μουτζούρες “υπάρχουν” περιφερειακά, φαίνονται δηλαδή μόνο στο περιφερειακό οπτικό πεδίο, και όχι εκεί όπου εστιάζει το μάτι (Atkison et al., 2003).

Advertisement

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Η εξήγηση για το πλέγμα του Hermann είναι περίπλοκη υπό την έννοια ότι εμπλέκει βιολογικούς όρους, σχετικά με το οπτικό σύστημα. Η περιγραφή τους ξεπερνά τους σκοπούς του άρθρου. Αν κάποιος αναγνώστης ενδιαφέρεται για το συγκεκριμένο θέμα μπορεί να χρησιμοποιήσει τον όρο “grid illusion” σε κάποια μηχανή αναζήτησης. 

Οπτικές πλάνες και παραισθήσεις

Βιβλιογραφία:

Schacter, D.L., Gilbert, D.T., & Wenger, D.M. (2012). Ψυχολογία. Αθήνα: Gutenberg.

Atkison R.L., Atkison, R.C., Smith, E.E., Bem, D.J., & Hoeksema, S.N. (2003). Εισαγωγή στην ψυχολογία του Hilgard. Αθήνα: Παπαζήσης.

Παρόμοια άρθρα που μπορεί να σ’ενδιαφέρουν:

SHARE:

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG

Advertisement

Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Πτυχιούχος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ.

Το MAXMAG είναι ένα περιοδικό που μπήκε δυναμικά στο χώρο της διαδικτυακής ενημέρωσης. Κοινό όλων: η αγάπη για την αρθρογραφία, την οποία ο καθένας ξεχωριστά τη συνδέει με το αντικείμενο που γνωρίζει καλά και, συνήθως, έχει σπουδάσει.

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG