Athens
28°
thunderstorm
Υγρασία: 65%
Άνεμος: 6m/s ΝΔ
Ανώτερη 25 • Κατώτερη 22
Weather from OpenWeatherMap

Φαινόμενο (Λαίδη) Μακμπέθ

φαινόμενο Μακμπέθ

Φαινόμενο (Λαίδη) Μακμπέθ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Με την ανάγνωση του όρου «Φαινόμενο (Λαίδη) Μακμπέθ», το πρώτο πράγμα στο οποίο λογικά “τρέχει” το μυαλό μας είναι το θεατρικό έργο του Shakespeare και σαφώς σε έναν από τους πιο γνωστούς και “τρομακτικούς” θηλυκούς χαρακτήρες του, αυτόν της Λαίδης Μακμπέθ. Πιθανότατα, δεν φανταζόμαστε ότι η λογοτεχνία έδωσε “τροφή” στην ψυχολογική έρευνα, αποδεικνύοντας, βεβαίως, πόσο βαθιά κατανοεί τον ανθρώπινο ψυχισμό!

Το υποτιθέμενο, λοιπόν, «Φαινόμενο Λαίδη Μακμπέθ» ή απλώς «Φαινόμενο Μακμπέθ» είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο, σύμφωνα με το οποίο η έκθεση ενός ατόμου σε ανήθικες πράξεις, δικές του ή άλλων, και τα συναισθήματα ενοχής και ντροπής που την συνοδεύουν, αποτελούν ηθική απειλή για το υποκείμενο και δημιουργούν σε αυτό την ανάγκη για σωματικό καθαρισμό (π.χ. πλύσιμο των χεριών). Η διαδικασία σωματικού καθαρισμού, που προκύπτει σαν μία μορφή παρόρμησης, σύμφωνα με το φαινόμενο, φαίνεται να “απαλύνει” τα προαναφερθέντα συναισθήματα, που προκαλούν δυσφορία. Το «Φαινόμενο (Λαίδη) Μακμπέθ» μελέτησαν οι ερευνητές Chen-Bo Zhong (Toronto University) και Katie Liljenquist (Northwestern University) στην έρευνά τους που εκδόθηκε στο περιοδικό Science με τίτλο “Washing Away Your Sins: Threatened Morality And Physical Cleansing” («Ξεπλένοντας Τις Αμαρτίες Σου: Απειλούμενη Ηθική Και Σωματικός Καθαρισμός»). Στην συνέχεια, θα δούμε μία περίληψη του έργου «Μακμπέθ», προκειμένου να το γνωρίσουμε και να εντοπίσουμε τις αναλογίες βάσει των οποίων πήρε το όνομά του το φαινόμενο, και θα παρουσιάσουμε φυσικά την έρευνα.

 ΤΟ ΕΡΓΟ

φαινόμενο Μακμπέθφαινόμενο Μακμπέθ«Η Τραγωδία Του Μακμπέθ» ή απλώς «Μακμπέθ» (ή «Το Σκωτσέζικο Έργο», όπως τo ονομάζουν στον κόσμο του θεάτρου, αφού κάποιοι θεωρούν ότι είναι καταραμένο και αποφεύγουν να αναφέρουν τον τίτλο του) είναι θεατρικό έργο (τραγωδία) του William Shakespeare. Σε αυτό παρακολουθούμε πώς η πολιτική φιλοδοξία οδήγησε τον Μακμπέθ, με την καίρια επιρροή της χειριστικής και πανούργας του συζύγου, Λαίδης Μακμπέθ, η οποία «γκρέμισε» κάθε του αμφιβολία, στην δολοφονία του βασιλιά της Σκωτίας, Ντάνκαν. Την βασιλοκτονία ακολούθησαν κι άλλες δολοφονίες [φρουροί/υπηρέτες του βασιλιά Ντάνκαν, Μπάνκο, Λαίδη Μακντόφ, ο υιός του Μακντόφ, (νεαρός Σίγουαρντ στην μάχη του με τον Μακμπέθ)] που “κρίθηκαν απαραίτητες” για την διαφύλαξη του μυστικού, την διατήρηση του θρόνου, την εδραίωση της βασιλικής κυριαρχίας… Στην τραγωδία παρουσιάζονται και τα αποτελέσματα των πράξεων αυτών στους δράστες (Μακμπέθ και Λαίδη Μακμπέθ).

 

φαινόμενο Μακμπέθ

Ήδη, αμέσως μετά την πρώτη δολοφονία, ο Μακμπέθ δεν αντέχει στην σκέψη της πράξης του, συμπεριφέρεται “τρελά”, ενώ η σύζυγός του προσπαθεί να τον ηρεμήσει, να τον καθησυχάσει. Στην 2η Σκηνή της 2ης Πράξης του έργου, η Λαίδη Μακμπέθ απευθύνεται στον σύζυγό της και του λέει να φέρει νερό και να ξεπλύνει «από τα χέρια του αυτόν τον μαύρο καταδότη» (Lady Macbeth: Go get some water, And wash this filthy witness from your hand.). Στην συνέχεια, ισχυρίζεται πως λίγο νερό θα τους καθαρίσει από αυτή τους την πράξη [Lady Macbeth: A little water clears us of this deed…]. Στο σημείο αυτό, η Λαίδη θεωρεί πως η εξάλειψη των τεκμηρίων του φόνου (κηλίδες αίματος) αρκούν, τόσο για να μην γίνουν αντιληπτοί οι ίδιοι ως δράστες όσο και για να ξεχαστεί αυτή η πράξη, να βγει από το μυαλό του Μακμπέθ.

 

φαινόμενο Μακμπέθ

Ωστόσο, μέχρι το τέλος του έργου, η Λαίδη Μακμπέθ χάνει αυτή της την λογική. Οι προηγούμενες συστάσεις προς τον σύζυγό της έρχονται τώρα σε ειρωνική αντίθεση με την κατάστασή της. Οι ενοχές την οδηγούν στην τρέλα. Στην 1η Σκηνή της 5ης Πράξης του έργου παρουσιάζεται να υπνοβατεί και να τρίβει συνεχόμενα τα χέρια της (όπως λέει και ο ιατρός της), με κινήσεις που μοιάζουν σαν να τα πλένει (όπως παρατηρεί και η θαλαμηπόλος της, η οποία την έχει δει ξανά στο παρελθόν σε ανάλογη κατάσταση, να επαναλαμβάνει την κίνηση αυτή για ένα τέταρτο της ώρας). Η Λαίδη Μακμπέθ έχει παραισθήσεις. Φαντάζεται μία κηλίδα αίματος στα χέρια της, που δεν υποχωρεί (Lady Macbeth: Yet here’s a spot. – Out, damned spot! Out, I say!). Το χέρι της έχει την μυρωδιά του αίματος και ούτε τα αρώματα της Αραβίας δεν είναι ικανά να το κάνουν ξανά να μοσχομυρίσει. (Lady Macbeth: Here’s the smell of the blood still: all the perfumes of Arabia will not sweeten this little hand. Oh, oh, oh!). Η σκέψη της δολοφονίας του Ντάνκαν, της Λαίδης Μακντόφ, του Μπάνκο βαραίνουν τον ψυχισμό της, τις προκαλούν παραισθήσεις και παρορμήσεις σε επίπεδο σωματικό.

Η ΕΡΕΥΝΑ

Όπως προαναφέραμε, το 2006, οι Chen-Bo Zhong (Toronto University) και Katie Liljenquist (Northwestern University) δημοσίευσαν στο περιοδικό Science την έρευνά τους με τίτλο “Washing Away Your Sins: Threatened Morality And Physical Cleansing”. Ας δούμε, λοιπόν, τις υποθέσεις, τα πειράματα, τα συμπεράσματα των ερευνητών, για να κατανοήσουμε συνολικά το φαινόμενο.

Σε πρώτη φάση, οι ερευνητές κάνουν παρατηρήσεις ως προς την σύνδεση μεταξύ σωματικής καθαριότητας και ηθικής αγνότητας.

φαινόμενο ΜακμπέθΠρώτον, σε θρησκευτικό επίπεδο, διαπιστώνουν ότι ο σωματικός καθαρισμός έχει αποτελέσει κεντρικό στοιχείο θρησκευτικών τελετών και τελετουργικών για χιλιάδες χρόνια και αναφέρουν παραδείγματα. Το βάπτισμα, για παράδειγμα, είναι ένα τελετουργικό εξαγνισμού με νερό το οποίο ασκείται από τους Χριστιανούς, τους ακολούθους του Μανδαϊσμού (Μανδαϊσμός, Μανδαϊκή θρησκεία) και του Σιχισμού. Όσον αφορά τους Χριστιανούς, διαβάζουμε στις Πράξεις Των Αποστόλων (22:16): «καὶ νῦν τί μέλλεις; ἀναστὰς βάπτισαι καὶ ἀπόλουσαι τὰς ἁμαρτίας σου, ἐπικαλεσάμενος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου», φράση μέσω της οποίας διαφαίνεται η πίστη τους ότι διά του συμβολικού καθαρισμού του σώματος τους μπορούν να επιτύχουν και την κάθαρση της συνείδησής τους. Ο σωματικός καθαρισμός είναι, επίσης, κεντρικός στο Ισλάμ. Οι μουσουλμάνοι καθαρίζουν μέρη του σώματός τους με νερό πριν την λατρεία (η διαδικασία ονομάζεται wudu). Παρομοίως, και ο Ινδουισμός δίνει μεγάλη σημασία στην σωματική καθαριότητα.

Δεύτερον, σε γνωστικό-γλωσσικό επίπεδο, παρατηρούν ότι λέξεις που αφορούν σωματικές καταστάσεις σχετικά με την καθαριότητα έχουν και κοινωνικές (ηθικές) προεκτάσεις. Τις διαπιστώσεις αυτές τις κάνουν για την αγγλική γλώσσα (αναφέρονται στις λέξεις “clean” και “pure”· π.χ. a clean body· a clean record). Παρατηρούμε, όμως, ότι αυτό συμβαίνει και στην ελληνική γλώσσα (π.χ. καθαρό σώμα· καθαρό ποινικό μητρώο· καθαρή συνείδηση).

Τρίτον, σε επίπεδο συναισθηματικό, χρησιμοποιούν ως παράδειγμα την αηδία (disgust), που βιώνεται τόσο σε σωματικό (αηδία) όσο και σε ηθικό (απέχθεια, αποστροφή) επίπεδο. Αναφέρουν ότι η αηδία, σε επίπεδο σωματικό, αφορούσε αρχικά την αίσθηση της γεύσης και βοηθούσε, βάσει της εξέλιξης, να αποφεύγεται η πρόσληψη πιθανώς επικίνδυνων τροφών. Με το πέρας του χρόνου, ωστόσο, έχει αποκτήσει κοινωνικά και πολιτισμικά νοήματα και έχει διευρυνθεί ως όρος, ώστε να περιλαμβάνει και την έννοια της απέχθειας/αποστροφής που προκαλούν π.χ. κοινωνικές παραβάσεις και ηθικά παραπτώματα. Παρόλο που η σωματική αίσθηση της αηδίας διαφέρει από το συναίσθημα της απέχθειας/αποστροφής με ηθικές υποδηλώσεις ως προς το πώς βιώνονται, ωστόσο έρευνες έδειξαν ότι υπάρχουν κοινά σημεία μεταξύ των δύο. Πιο συγκεκριμένα, η αίσθηση της σωματικής αηδίας και της ηθικής απέχθειας/αποστροφής εκδηλώνονται με παρόμοιες εκφράσεις προσώπου και σχετίζονται με την λειτουργία τμημάτων του εγκεφάλου τα οποία εν μέρει επικαλύπτονται, κυρίως στον μετωπιαίο και στους κροταφικούς λοβούς. Μπορούμε, λοιπόν, δεδομένων των παραπάνω πληροφοριών, να πούμε ότι ενέργειες οι οποίες αποσκοπούν στον περιορισμό της σωματικής αηδίας μπορούν πιθανώς να μετριάσουν και την κοινωνική και ηθική απέχθεια/αποστροφή, ανακουφίζοντας, έτσι, από την ηθική επίκριση.

Σε δεύτερη φάση, και εφόσον έχουν συγκεντρώσει και καταδείξει τεκμήρια που να ισχυροποιούν την υπόθεση της σύνδεσης, προχωρούν στα πειράματα και τα συμπεράσματά τους.

Σε ένα πρώτο στάδιο, οι δύο επιστήμονες ανακάλυψαν ότι, όταν “απειλείται” η ηθική κάποιου ατόμου, τότε δημιουργείται σε αυτό η ανάγκη/παρόρμηση για σωματικό καθαρισμό. Μία σειρά τριών πειραμάτων έδωσε τις αναγκαίες αποδείξεις, που “στηρίζουν” το Φαινόμενο (Λαίδη) Μακμπέθ: η έκθεση ενός ατόμου σε ανήθικες πράξεις, δικές του ή άλλων, θέτει απειλή για την ηθική του και δημιουργεί την ανάγκη/παρόρμηση για σωματικό καθαρισμό.

φαινόμενο Μακμπέθ

Στο πρώτο πείραμα, αρχικά οι ερευνητές χώρισαν τους συμμετέχοντες σε δύο ομάδες. Ζήτησαν από τους συμμετέχοντες της 1ης ομάδας να θυμηθούν με λεπτομέρειες μία καλή πράξη που έκαναν στο παρελθόν ενώ από τους συμμετέχοντες της 2ης ομάδας μία κακή παρελθοντική πράξη. Και στις 2 περιπτώσεις (ηθική πράξη και ανήθικη πράξη) οι συμμετέχοντες έπρεπε και να αναφερθούν σε αυτές με λεπτομέρειες και να περιγράψουν πώς ένιωσαν σχετικά με αυτές, τι συναισθήματα βίωσαν. Στην συνέχεια, ζήτησαν από τους συμμετέχοντες και των δύο ομάδων να συμπληρώσουν τα γράμματα έξι ημιτελών λέξεων, ώστε οι λέξεις αυτές να αποκτήσουν νόημα. Από τις έξι ημιτελείς λέξεις, οι τρεις μπορούσαν να συμπληρωθούν, ώστε και να είναι αλλά και να μην είναι σχετικές με την καθαριότητα. Οι ημιτελείς λέξεις στα αγγλικά έχουν ως εξής: W _ _ H· S _ _ _ ER· S _ _ P· Αυτό που παρατηρήθηκε ήταν ότι οι συμμετέχοντες της 2ης ομάδας, από τους οποίους είχε ζητηθεί να θυμηθούν μία κακή πράξη τους, ήταν πιθανότερο, κατά την συμπλήρωση των κενών, να δημιουργήσουν λέξεις σχετικές με την καθαριότητα, όπως WASH, SHOWER, SOAP, σε σχέση με εναλλακτικές λέξεις που μπορούσαν να προκύψουν, όπως WISH, SHAKER, STEP. Συμπέραναν, επομένως, πως η ανήθικη συμπεριφορά ενισχύει την πρόσβαση σε σχετικές με την καθαριότητα ιδέες. 

Στο δεύτερο πείραμα οι ερευνητές εξέτασαν αν η έμμεση απειλή της ηθικής αγνότητας κάποιου ατόμου δημιουργεί την ψυχολογική επιθυμία για καθαρισμό, μέσω της προτίμησης των ατόμων για προϊόντα καθαρισμού. Οι πληροφορίες που είχε το δείγμα για το πείραμα ήταν ότι αφορούσε μελέτη για την σχέση μεταξύ χαρακτήρα και προσωπικότητας. Τους ζητήθηκε να αντιγράψουν μία σύντομη ιστορία, που ήταν γραμμένη σε πρώτο πρόσωπο. Η ιστορία περιέγραφε είτε μία ηθική, ανιδιοτελή πράξη είτε μία ανήθικη πράξη. Στην συνέχεια τους δόθηκε μία λίστα με διάφορα προϊόντα και η οδηγία να συμπληρώσουν δίπλα από το καθένα πόσο επιθυμητό είναι σε κλίμακα από το 1 (εντελώς ανεπιθύμητο) μέχρι το 7 (εντελώς επιθυμητό). Η λίστα περιελάμβανε προϊόντα καθαρισμού, όπως σαπούνι Dove, οδοντόκρεμα Crest, καθαριστικό Windex, απολυμαντικό Lysol, απορρυπαντικό Tide και άλλα προϊόντα, όπως χαρτάκια Post-It, χυμό, μπαταρίες Energizer, Sony θήκες για CD, μπάρες Snickers. Όπως ήταν αναμενόμενο, η αντιγραφή της ανήθικης ιστορίας αύξησε την επιθυμία για προϊόντα καθαρισμού σε σχέση με την αντιγραφή της ηθικής ιστορίας.

Σε ένα τρίτο πείραμα, οι ερευνητές προσπάθησαν να επαναλάβουν τα αποτελέσματα του 2ου πειράματος. Χώρισαν τους συμμετέχοντες σε ομάδες όπως ακριβώς στο 1ο πείραμα και ζήτησαν από τους συμμετέχοντες της κάθε ομάδας ό,τι ακριβώς ζήτησαν και στο 1ο πείραμα. Στο τέλος των δοκιμασιών, έδιναν στους συμμετέχοντες κάθε ομάδας την δυνατότητα να επιλέξουν δώρο για τον συμμετοχή τους. Οι επιλογές που είχαν στην διάθεσή τους ήταν είτε ένα μολύβι είτε ένα αντισηπτικό μαντηλάκι. Αυτό που παρατηρήθηκε ήταν ότι τα άτομα της 2ης ομάδας, που ανακάλεσαν μία ανήθικη πράξη, ήταν περισσότερο πιθανό να επιλέξουν το αντισηπτικό μαντηλάκι κι όχι το μολύβι, σε σχέση με τους συμμετέχοντες της 1ης ομάδας (που ανακάλεσαν μία ηθική τους πράξη).

Σε ένα δεύτερο στάδιο, οι ερευνητές προσπάθησαν να διαπιστώσουν αν οι διαδικασίες σωματικού καθαρισμού που προκαλούνται από τα ενοχικά συναισθήματα παρελθοντικών ανήθικων πράξεων επηρεάζουν τελικά τα συναισθήματα αυτά κι, αν ναι, τότε πώς; Αυτό που ανακάλυψαν ήταν ότι οι πρακτικές σωματικού καθαρισμού απαλύνουν τέτοιου είδους συναισθήματα και περιορίζουν τις απειλές που αυτά προκαλούν στην ηθική αυτο-εικόνα των υποκειμένων τους. Στα συμπεράσματα αυτά οδηγήθηκαν μέσω ενός τέταρτου πειράματος στο οποίο αυτή την φορά ζητήθηκε από όλους τους συμμετέχοντες να ανακαλέσουν και να περιγράψουν ανήθικες πράξεις τους. Ύστερα από αυτό, δόθηκε στους μισούς συμμετέχοντες του πειράματος η ευκαιρία να καθαρίσουν τα χέρια τους με αντισηπτικό μαντηλάκι, ενώ, στην συνέχεια, ζητήθηκε από όλους (και από όσους χρησιμοποίησαν μαντηλάκι και από όσους δεν χρησιμοποίησαν) να αναφερθούν στην συναισθηματική τους κατάσταση εκείνη την στιγμή. Τέλος, έγινε σε όλους τους συμμετέχοντες του πειράματος η πρόταση να βοηθήσουν ένα απελπισμένο απόφοιτο στην έρευνά του άνευ αμοιβής (εθελοντικά). Αυτό που παρατηρήθηκε ήταν ότι τα άτομα που καθάρισαν τα χέρια τους με το αντισηπτικό μαντηλάκι ήταν λιγότερο πιθανό βοηθήσουν τον ερευνητή σε σχέση με τους υπόλοιπους συμμετέχοντες, στους οποίους δεν δόθηκε η ίδια δυνατότητα. Πιο συγκεκριμένα, μόλις το 41% των ατόμων που είχαν καθαρίσει τα χέρια τους με αντισηπτικό μαντηλάκι έδειξαν προθυμία να συμμετάσχουν εθελοντικά και στην δεύτερη έρευνα, ενώ, αντίθετα, το 74% των ατόμων που δεν είχαν την ευκαιρία του καθαρισμού δέχθηκαν την εθελοντική συμμετοχή. Όσον αφορά την συναισθηματική κατάσταση των συμμετεχόντων, οι επιστήμονες ομαδοποίησαν τα συναισθήματα σε σχετιζόμενα με την ηθική (απέχθεια/αποστροφή, μεταμέλεια, ενοχή, ντροπή, θυμός) και μη σχετιζόμενα με την ηθική (αυτοπεποίθηση, ηρεμία, ενθουσιασμός, στενοχώρια). Παρατηρήθηκε ότι στις απαντήσεις όσων είχαν καθαρίσει τα χέρια τους τα σχετικά με την ηθική συναισθήματά ήταν περιορισμένα, σε σχέση με τις απαντήσεις όσων δεν τα είχαν καθαρίσει.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

φαινόμενο ΜακμπέθΜπορεί, λοιπόν, οι παρορμήσεις της Λαίδης Μακμπέθ να μην κατάφεραν να την απαλλάξουν από το βάρος των πράξεών της, αφού η ίδια οδηγήθηκε στην αυτοκτονία, αλλά βάσει του Φαινομένου (Λαίδη) Μακμπέθ και της παραπάνω έρευνας σχετικά με αυτό, ίσως ανάλογες παρορμήσεις για σωματικό καθαρισμό να μας βοηθούν στην διαχείριση ενοχικών συναισθημάτων που μας προκαλούν ηθικά παραπτώματα, πιθανότατα λιγότερο σοβαρά από εκείνα της Λαίδης Μακμπέθ.

 

ΠΗΓΕΣ:

Διαδίκτυο:

Παρόμοια άρθρα που μπορεί να σ’ενδιαφέρουν:


SHARE:

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG

Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Σπουδάζω Αγγλική Γλώσσα Και Φιλολογία στο ΕΚΠΑ. Το ενδιαφέρον μου για την ενασχόληση με διάφορα θέματα (ψυχολογία, βιβλία, μουσική, φιλοσοφία...) και την γραφή με "έφερε" εδώ, στο MaxMag... ?https://www.facebook.com/Stavrina.Apstlplhttps://twitter.com/St_Ap_MessAth

Αφήστε το σχόλιο σας

Το MAXMAG είναι ένα περιοδικό που μπήκε δυναμικά στο χώρο της διαδικτυακής ενημέρωσης. Κοινό όλων: η αγάπη για την αρθρογραφία, την οποία ο καθένας ξεχωριστά τη συνδέει με το αντικείμενο που γνωρίζει καλά και, συνήθως, έχει σπουδάσει.

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG