Athens
28°
scattered clouds
Υγρασία: 69%
Άνεμος: 7m/s Δ-ΝΔ
Ανώτερη 24 • Κατώτερη 24
Weather from OpenWeatherMap

Τι πήγε στραβά στην θεωρία του Φρόιντ;

Φρόιντ

O Σίγκμουντ Φρόιντ (1856-1939) ανέπτυξε μια θεωρία για τον ψυχισμό των ανθρώπων, η οποία αποτέλεσε πολύτιμο λίθο για την επιστήμη της ψυχολογίας. Πράγματι η ψυχαναλυτή θεωρία, που ξεκίνησε από τον Φρόιντ και έπειτα αναπτύχθηκε από άλλους ερευνητές, αποτέλεσε ένα ισχυρό όπλο για την κατανόηση και την ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ψυχοπαθολογικής και μη.

Λίγο πολύ όλοι είμαστε εξοικειωμένοι με τις βασικές ιδέες της θεωρίας του Φρόιντ. Ο ψυχισμός του ανθρώπου αποτελείται από τρία μέρη: το εγώ, το εκείνο και το υπερεγώ. “Βαριέμαι να διαβάσω αυτό το μάθημα. Καλύτερα να βγω για ένα ποτό. Σιγά, θα αντιγράψω τις απαντήσεις από το κινητό μου. Αλλά η επιτήρηση μπορεί να είναι αυστηρή και να με πιάσουν. Μήπως καλύτερα να στρωθώ στο διάβασμα; Στο κάτω κάτω το πτυχίο είναι πιο σημαντικό από ένα ποτό”. Σε αυτό το απλό καθημερινό παράδειγμα τα τρία μέρη της ψυχής βρίσκονται σε σύγκρουση:

  • Το εκείνο, το παρορμητικό μέρος που στοχεύει σε άμεση εκπλήρωση των επιθυμιών, θέλει απόψε να βγει.
  • Το εγώ, ο ρεαλιστής της υπόθεσης που προσαρμόζει το άτομο στις επιταγές τις πραγματικότητας, υπενθυμίζει τον κίνδυνο: μπορεί να σε πιάσουν αν αντιγράψεις.
  • Το υπερεγώ, οι κανόνες ηθικής που εσωτερικεύτηκαν από τα σημαντικά πρόσωπα της ανατροφής μας και σιγά σιγά παγιώθηκαν σε ένα δικό μας ηθικό αυτοέλεγχο, επισημαίνει στο τέλος την αξία του πτυχίου.

Φυσικά αυτό το παράδειγμα είναι πολύ απλό -ίσως ακόμη και ρηχό- για να εξηγήσει ορθώς την εφαρμογή της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Τα τρία μέρη της ψυχής μάχονται σε πολύ βαθύτερο επίπεδο και για πολύ πιο σημαντικούς λόγους. Βέβαια, αυτός ο ψυχικός “πόλεμος” λαμβάνει μέρος ασυνείδητα και γι’ αυτό δεν τον καταλαβαίνουμε. Ο/η σύντροφος που επιλέγει κάποιος υποκαθιστά την πατρική/μητρική φιγούρα των παιδικών χρόνων; Το άγχος που βιώνει κάποιος σήμερα οφείλεται στις τρέχουσες συνθήκες ή είναι το απομεινάρι των παιδικών τραυμάτων;

Η ψυχαναλυτική θεωρία είναι ικανή να εξηγήσει τόσο απλές όσο και σύνθετες συμπεριφορές. Επίσης, εξηγεί συμπεριφορές υγιείς (το απλό παράδειγμα με το διάβασμα που δώσαμε) αλλά και δυσλειτουργικές (το άγχος π.χ. μπορεί να ερμηνευθεί ως υπερβολική καταπίεση των ενορμήσεων του Εκείνου).

Φρόιντ

Πέρα από τα τρία μέρη της ψυχής, και άλλες έννοιες της θεωρίας του Φρόιντ είναι πολύ γνωστές στους περισσότερους από εμάς. Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, η λίμπιντο, η ανάλυση ονείρων, η ύπνωση, οι άμυνες, ακόμη και ο συνήθης όρος “ασυνείδητο” είναι όλα βασικά στοιχεία της θεωρίας. Ωστόσο τι πήγε στραβά με αυτήν;

  • Υπερβολική έμφαση στους βιολογικούς παράγοντες: Ο Φρόιντ διατύπωσε ότι το κίνητρο για την ανθρώπινη συμπεριφορά είναι η εκφόρτιση της έντασης (λίμπιντο), η οποία έχει βιολογική προέλευση. Αυτό που αποκαλούμε ηθική στους ανθρώπους, παραδείγματος χάριν, αρχίζει να διαμορφώνεται στο στάδιο του οιδιπόδειου συμπλέγματος όταν το παιδί ξεκινά να εσωτερικεύει τις απαγορεύσεις και τους κανόνες του γονέα του αντίθετου φύλου. Ανθρωπολογικές μελέτες όμως υποστηρίζουν πως το οιδιπόδειο σύμπλεγμα ισχύει μάλλον μόνο για συγκεκριμένους τύπους οικογενειών, όπως ήταν το πατριαρχικό πρότυπο της εποχής του Φρόιντ. Γιατί λοιπόν συμβαίνει αυτή η διαφοροποίηση από την στιγμή που τα βιολογικά αίτια -τα οποία υπέθεσε ο ίδιος- είναι καθολικά;(!) Η ψυχαναλυτική θεωρία απομακρύνθηκε εντελώς από τους κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, που διαμορφώνουν και επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.
  • Φαλλοκεντρισμός: Ο Φρόιντ διατύπωση την ιδέα πως το κορίτσι βιώνει ένα αίσθημα απώλειας επειδή δεν έχει πέος. Σύντομα συνειδητοποιεί πως καμία άλλη γυναίκα δεν έχει και αυτό οδηγεί σε υποτίμηση όλων των γυναικών. Ο φθόνος του πέους βοηθά το κορίτσι να στρέψει την στοργή της προς τον πατέρα. Η περιγραφή αυτή έχει επικριθεί ως υπερβολικά “φαλλοκεντρική” ακόμη και από υποστηρικτές της ψυχανάλυσης και σίγουρα στερείται επαρκούς εξήγησης.
  • η διαμόρφωση της θεωρίας βασίστηκε σε ένα μη αντιπροσωπευτικό δείγμα ατόμων: Οι ασθενείς του Φρόιντ κατά κύριο λόγο ανήκαν στην ανώτερη κοινωνική τάξη της εποχής. Ήταν ένας μικρός σχετικά αριθμός ατόμων που ήταν μορφωμένα και ζούσαν σε μια συγκεκριμένη πόλη της κεντρικής Ευρώπης. Πώς λοιπόν μπορούμε να γενικεύουμε την θεωρίας σε όλους τους ανθρώπους;
  • Το εργαλείο για την συλλογή δεδομένων ήταν προβληματικό: ο Φρόιντ χρησιμοποιούσε τον ελεύθερο συνειρμό (όπου το άτομο ανακαλεί ό,τι του έρχεται στο μυαλό και η υπόθεση εδώ είναι ότι στοιχεία διαρρέουν από το ασυνείδητο). Ο ελεύθερος συνειρμός όμως δεν μπορεί να δώσει τυποποιημένες απαντήσεις (όπως θα μπορούσε για παράδειγμα να κάνει ένα τεστ), οι οποίες θα μπορούσαν να αναπαραχθούν και να ελεγχθεί η θεωρία μετέπειτα.
  • Προβλήματα στην αντικειμενικότητα: Ο Φρόιντ, από την στιγμή που ήταν παρατηρητής των ασθενών και ερμηνευτείς των δεδομένων, ίσως ασυναίσθητα να επηρέασε τους ασθενείς του να αντιδράσουν με τρόπους που ήταν σύμφωνους με την θεωρία του. Όταν ένα πρόσωπο λαμβάνει τους δύο αυτούς ρόλους η αντικειμενικότητα κινδυνεύει να αλλοιωθεί και δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για την εγκυρότητα των δεδομένων.
  • οι βασικές ιδέες του Φρόιντ είναι δύσκολο να μελετηθούν εμπειρικά και να τεκμηριωθούν: η λίμπιντο, το εκείνο, η απώθηση είναι πολύ αφηρημένες έννοιες για να μπορέσουμε να τις μελετήσουμε με επιστημονικούς τρόπους. Πράγματι, οι έρευνες που εξετάζουν την ψυχαναλυτική θεωρία συναντούν πολλά μεθοδολογικά πρόβλημα. Όταν οι υποθέσεις μιας θεωρίας δεν είναι δυνατόν να επιβεβαιωθούν, τότε η αποδοχή της θεωρίας είναι προβληματική. Τουλάχιστον έτσι λειτουργεί η επιστήμη.

Αυτά ήταν λοιπόν μερικά στοιχεία που πιθανώς πολλοί αγνοούσαν για την ψυχαναλυτική θεωρία. Το καίριο ερώτημα όμως είναι: αυτά τα δεδομένα είναι ικανά να μειώσουν την σπουδαιότητα της θεωρίας; Και η απάντηση εδώ είναι ασφαλώς: όχι. Ο Φρόιντ εντόπισε και εξέτασε φαινόμενα τα οποία είχαν αγνοηθεί εντελώς από τους προηγούμενούς του. Ασυνείδητες ορμές, ψυχολογικές άμυνες, ερμηνεία των ονείρων, συναισθηματικές διεργασίες. Το έναυσμα που πρόσφερε ο Φρόιντ για την μελέτη αυτών των φαινομένων είναι αναμφίβολης αξίας. Σίγουρα, χωρίς τον Φρόιντ η ψυχολογία σήμερα δεν θα ήταν όπως την ξέρουμε.

Τέλος, επικεντρωμένοι στον θεραπευτικό σκοπό της θεωρίας, η ψυχανάλυση είναι εξίσου αποτελεσματική μέθοδος ψυχοθεραπείας με άλλες (π.χ. γνωστική συμπεριφορική). Ασχέτως με την δυσκολία του εμπειρικού ελέγχου της θεωρίας, ο ψυχαναλυτής είναι σε θέση να κρίνει κατά πόσο ο πελάτης του παρουσιάζει πρόοδο ή όχι. Από την στιγμή λοιπόν που η ψυχανάλυση αποδίδει θεραπευτικούς καρπούς δεν μπορούμε να μιλούμε για αναληθή θεωρία, τουλάχιστον όχι σε όλη της την έκταση.

Στην 150ή επέτειο από την γέννηση του Φρόιντ ένα μεγάλο Αμερικάνικο περιοδικό έγραψε: “O Φρόιντ ΔΕΝ είναι νεκρός” (Cervone & Pervin, 2013). Και πράγματι δεν είναι. Ακόμη και ο πιο σκληρός επικριτής της ψυχαναλυτικής θεωρίας δεν μπορεί αυτό να το αμφισβητήσει.

Βιβλιογραφία:

Cervone D., & Pervin, L.A. (2013). ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ. Αθήνα: Gutenberg.

Heiden, L.A., & Hersen, M. (2009). ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ. Αθήνα: Ελληνικά γράμματα.

Παρόμοια άρθρα που μπορεί να σ’ενδιαφέρουν:


SHARE:

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG

Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Πτυχιούχος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ. Η αγάπη μου για τη λογοτεχνία είναι μάλλον αθεράπευτη και γι' αυτό δεν την αφήνω ποτέ σε ησυχία.

Αφήστε το σχόλιο σας

Το MAXMAG είναι ένα περιοδικό που μπήκε δυναμικά στο χώρο της διαδικτυακής ενημέρωσης. Κοινό όλων: η αγάπη για την αρθρογραφία, την οποία ο καθένας ξεχωριστά τη συνδέει με το αντικείμενο που γνωρίζει καλά και, συνήθως, έχει σπουδάσει.

Follow Newsweek

Κάνοντας εγγραφή στο newsletter μας θα λαμβάνετε όλα τα τελευταία νέα που ανεβαίνουν στην ιστοσελίδα του MAXMAG