Κοινωνική οικολογία: Αναλύοντας το ζήτημα της ιεραρχίας

Πηγή εικόνας: pixabay.com

Η οικολογική κρίση

Τα εξαιρετικά δυσοίωνα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης του πλανήτη κάνουν, εδώ και χρόνια, την εμφάνισή τους. Η μόλυνση των υδάτων, η καταστροφή των δασών και η ερημοποίηση συνιστούν κάποιες από τις περιβαλλοντικές διαταραχές, που ξεπροβάλλουν έντονα στις μέρες μας, αποτελώντας, παράλληλα, μια αδιαμφισβήτητη απειλή για το μέλλον του πλανήτη.

Ιστορικά, η διαδικασία ανάδυσης των σύγχρονων φαινομένων περιβαλλοντικής κρίσης εκκινεί μετά το ξέσπασμα της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η συσχέτιση των οικολογικών προβλημάτων με την γιγαντιαία κορύφωση της βιομηχανικής παραγωγής δεν είναι ούτε τυχαία, ούτε απόλυτη. Συγκεκριμένα, τα φαινόμενα, που πλήττουν το περιβάλλον, σχετίζονται με την ανεξέλεγκτη βιομηχανία, την εκμετάλλευση της φύσης από τον άνθρωπο καθώς και με τη ραγδαία αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού.

Από τη δεκαετία του 1960 και ως συνέπεια της εντεινόμενης ανησυχίας για τη οικολογική κρίση, εμφανίζονται τα πρώτα κινήματα και οργανώσεις περιβαλλοντικού χαρακτήρα. Οι δράσεις τους επικεντρώνονται στην κοινωνική ευαισθητοποίηση και στην προσπάθεια επίλυσης των προβλημάτων, προτείνοντας εναλλακτικές λύσεις, που συντηρούν και ενισχύουν τη βιοποικιλότητα, όπως η πράσινη ανάπτυξη.

Αν και ο στόχος είναι κοινός, οι απόψεις αναφορικά με τις αιτίες και τις λύσεις της οικολογικής κρίσης δεν ταυτίζονται. Στην πορεία, κάποια από τα κινήματα αποστασιοποιούνται και σταδιακά διαμορφώνουν μια κοινωνικοπολιτική θεώρηση του φαινομένου. Η κοινωνική οικολογία αποτελεί ένα σύγχρονο ρεύμα οικολογικής σκέψης και μία από τις κοινωνικές προσεγγίσεις, που ξεχωρίζει για τον ελευθεριακό της χαρακτήρα.

Κοινωνική οικολογία: ένα σύγχρονο ελευθεριακό κίνημα

Οι πρώτες ιδέες και θέσεις της κοινωνικής οικολογίας, διατυπώνονται για πρώτη φορά, γύρω στο 1960, από τον συγγραφέα και φιλόσοφο Μάρεϊ Μπούκτσιν (Murray Bookchin). Μεταγενέστερα, το κίνημα διευρύνεται διεθνώς και επηρεάζει πολλούς σύγχρονους ακτιβιστές και κοινωνικές οργανώσεις. Χαρακτηριστικό του κινήματος είναι πως αντιμετωπίζει τα προβλήματα του περιβάλλοντος, πρωτίστως, ως κοινωνικά, καθώς αντιλαμβάνεται την φύση και την ανθρώπινη κοινωνία ως μια ολότητα και όχι ως μεμονωμένες και αντίπαλες οντότητες.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Σε αντίθεση με τα περισσότερα περιβαλλοντικά κινήματα της εποχής της, η κοινωνική οικολογία θέτει ως σημείο εκκίνησης των προβλημάτων, όχι την ανθρώπινη δραστηριότητα καθ’ εαυτήν, αλλά την ίδια την κοινωνική δομή. Εξισώνοντας την οικολογική κρίση με τα εκτεταμένα και παθογόνα φαινόμενα των σύγχρονων κοινωνιών, η κοινωνική οικολογία επαναπροσδιορίζει την σχέση αιτίου και αποτελέσματος, που συνδέει την ανθρώπινη πρακτική με την περιβαλλοντική καταστροφή και εξετάζει την εκμετάλλευση της φύση από τον άνθρωπο μέσα από άλλους όρους.

Όπως υποστηρίζουν οι κοινωνικοί οικολόγοι, ο πυρήνας των περιβαλλοντικών ανισορροπιών με τις οποίες ερχόμαστε αντιμέτωποι σήμερα, βρίσκεται στις υφιστάμενες κοινωνικές συγκρούσεις, την ανταγωνιστική οικονομία της αγοράς και το καπιταλιστικό πολιτικό σύστημα. Πιο συγκεκριμένα, η οικολογική κρίση αποτελεί ένα από τα αποτελέσματα της εκτεταμένης ανθρώπινης κυριαρχίας που δε γνωρίζει όρια και που απαντάται, τόσο στις σχέσεις του ανθρώπου με την φύση, όσο και μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία. Επομένως, τα αίτια, σύμφωνα με την κοινωνική οικολογία, έχουν βαθιές πολιτισμικές καταβολές.

Το ζήτημα της κυριαρχίας στη φύση και την κοινωνία

Η ιδέα της κυριαρχίας απλώνει τις ρίζες της στη μακρά ιστορία του ανθρώπινου είδους και, κατά τον Μπούκτσιν, βρίσκεται σε άμεση σχέση με τη δυτική παράδοση του δυϊσμού. Από την πλατωνική φιλοσοφία έως τον Καντ, η ύλη και το πνεύμα ακολουθούν μια αγεφύρωτη δυϊστική σχέση, όπου κυρίαρχο παρουσιάζεται, πάντοτε, το πνεύμα, το οποίο συνδέεται με το λόγο και χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, τοποθετώντας τον στην κορυφή της φυσικής πυραμίδας.

Στον αντίποδα, η ύλη που βρίσκεται σε σχέση με τον φυσικό κόσμο υποβαθμίζεται, ενώ η φύση τείνει να παρουσιάζεται ως άλογη, επικίνδυνη και ανυπότακτη, που προκειμένου να τιθασευτεί, απαιτείται η ανθρώπινη παρέμβαση και κυριαρχία. Απόρροια αυτής της αντιφυσιοκρατικής νοοτροπίας είναι, σύμφωνα με την κοινωνική οικολογία, η εξουσιαστική ανθρώπινη λογική, που κατακερματίζει, όχι μόνο τα οικοσυστήματα, αλλά και την ανθρώπινη κοινωνία, η οποία, πλέον, διασπάται σε έθνη, γένη, κράτη και τάξεις, που καθορίζονται, εξίσου, με όρους κυρίαρχου και υποτελούς.

Η ιεράρχηση, ωστόσο, των ειδών μέσα στην φύση και των ανθρώπων στα πλαίσια της κοινωνίας, αποτελεί, σύμφωνα με την κοινωνική οικολογία, ένα πολιτιστικό δημιούργημα. Επομένως, η θεώρηση της φύσης ως ιεραρχικής και η κυριαρχία του ανθρώπινου είδους ή ορισμένων κοινωνικών ομάδων και τάξεων έναντι άλλων, όπως η υπεροχή του ανδρικού φύλου σε σχέση με το γυναικείο, δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια ανθρώπινη συνθήκη.

Αμφισβητώντας αυτήν την ανθρωποκεντρική προοπτική, η κοινωνική οικολογία υποστηρίζει ότι η φύση αποτελεί ένα σύμπλεγμα μορφών ζωής, οι οποίες δεν συνδέονται μεταξύ τους με σχέσεις ανταγωνισμού και κυριαρχίας, όπως υποστηρίζει η δαρβινική θεωρία, αλλά με σχέσεις συμπληρωματικότητας και αλληλεπίδρασης. Η ανάπτυξη των οικοσυστημάτων, που βασίζεται στην ποικιλομορφία και στην εξέλιξη των ειδών τους είναι, επομένως, μια διαδικασία που απαιτεί συνεργασία και όχι αντιπαλότητα.

«Δεν υπάρχει στις σχέσεις ενός οικοσυστήματος «βασιλιάς των ζώων» ούτε «ταπεινός υπηρέτης». Αυτοί οι όροι, συμπεριλαμβανομένων των φράσεων «σκληρή φύση», «έκπτωτη φύση», «τυραννική φύση» ή ακόμα «μουτουαλιστική φύση», είναι προβολές των δικών μας κοινωνικών σχέσεων πάνω στον φυσικό κόσμο.» υποστηρίζει ο Μπούκτσιν στο βιβλίο του για την κοινωνική οικολογία, προσθέτοντας πως «Στα οικοσυστήματα τα μυρμήγκια παίζουν τον ίδιο σημαντικό ρόλο με τα λιοντάρια και τους αετούς.»

 Η ελευθεριακή ηθική της φύσης: λύσεις για την οικολογική κρίση

Το πρόβλημα, για το Μπούκτσιν, είναι, κατά κύριο λόγο, ηθικό και έγκειται στον καθορισμό των πολιτιστικών και κοινωνικών αξιών. Σε αντίθεση με την αστική κοινωνία και την ηθική που αυτή πρεσβεύει, μέσω του διαχωρισμού και της αντιπαλότητας των ατόμων, με σκοπό την κυριαρχία, η κοινωνική οικολογία υποστηρίζει την αναζήτηση μιας αντικειμενικής ηθικής, που να υπαγορεύεται από την οικολογία και να διασφαλίζει την συνεργασία των ειδών.

«Η εξέλιξη δεν αποτελεί ένα γεγονός ατομικής φύσης. Δεν υπάρχει εξέλιξη ενός μεμονωμένου είδους. Η ικανότητα για επιβίωση δεν είναι η ικανότητα του ισχυρότερου είδους. Συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: αυτά που εξελίσσονται είναι τα οικοσυστήματα και τα είδη εξελίσσονται μαζί με τα οικοσυστήματα ακριβώς όπως κάθε άτομο εξελίσσεται στους κόλπους μιας κοινότητας και παράλληλα με την εξέλιξη της κοινότητάς του.» υποστηρίζει ο Μπούκτσιν.

Στο δρόμο προς την κατανόηση της σχέσης, μεταξύ ανθρώπου και φύσης, η κοινωνική οικολογία δεν εστιάζει, απλώς, στην ενότητα, αλλά στην ηθική της απελευθέρωσης και την αξία του κοινοτισμού. Συντασσόμενοι με τις αρχές του αλτρουισμού και της αλληλεγγύης, οι υποστηρικτές της κοινωνικής οικολογίας προτείνουν μια νέα εξισωτική κοινωνική δομή, απαλλαγμένη από κάθε μορφή κυριαρχίας και μια μη ιεραρχική, ελεύθερη κοινωνία. Εξάλλου, η ίδια η φύση συντηρεί στους κόλπους της, σύμφωνα με τον Μπούκτσιν, σπέρματα ελευθερίας.

«…Μέσα στην ανάπτυξη των οικοσυστημάτων και μέσα στην ποικιλομορφία των εξελικτικών δυνατοτήτων υπάρχουν τα θεμέλια για μια ηθική της ελευθερίας, η οποία θα αντιτίθεται στην ασφυκτική ηθική της αναγκαιότητας που επικρατεί  «στη βάρκα με τους ναυαγούς». Μια ηθική που θα εναντιώνεται στη φασιστική ηθική της ιεραρχίας.» αναφέρει χαρακτηριστικά.

Συνοψίζοντας τις θέσεις του κινήματος της κοινωνικής οικολογίας, γίνεται σαφής η επικράτηση της ιδέας πως αλλάζοντας την κοινωνική βάση, επαναπροσδιορίζονται οι κοινωνικές αξίες και, κατά συνέπεια, ο ρόλος του φυσικού κόσμου. Σε τελική ανάλυση, η ανάπτυξη μιας πρώιμης οικολογικής συνείδησης δεν απαιτεί τίποτα παραπάνω από την κατανόηση της ελευθερίας και της συνεργασίας, ως την ηθική που υπαγορεύεται από τον φυσικό κόσμο.

 

 

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για το άρθρο αυτό:

Κοινωνική οικολογία – Μια αντικομφορμιστική πολιτικοοικολογική θεωρία, Ντούνης Ανδρέας. Δημοσιεύτηκε από: https://socialpolicy.gr/ (Τελευταία προβολή: 11/12/2020)

Murray Bookchin, Τι είναι Κοινωνική Οικολογία, μτφ: Μάκης Κορακιανίτης, Εκδόσεις: Βιβλιόπολις, Αθήνα, 1992


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Νεφέλη Μαριάμ Πιτσή

Είμαι απόφοιτη του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και ασχολούμαι κυρίως με τις παραστατικές τέχνες, το θέατρο και το χορό. Στον ελεύθερο χρόνο μου επισκέπτομαι τα παλαιοβιβλιοπωλεία της Αθήνας. Αγαπώ τα ταξίδια, τη λογοτεχνία, την ποίηση, τη μουσική, το γαλλικό κινηματογράφο και τις απογευματινές βόλτες στα πάρκα.

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;