Λακάν, Προμηθέας και ψύχωση: Μια ψυχολογική ανάλυση του Φάρου

Πηγή εικόνας: cinemablend.gr

Ο Φάρος του Robert Eggers σίγουρα είναι μια αινιγματική, μυστικιστική ταινία, που δημιουργεί σκοτεινούς λαβυρίνθους νοήματος. Με την βοήθεια μερικών ψυχολογικών θεωριών, εμείς θα προσπαθήσουμε να ρίξουμε λίγο φως σε αυτό το σκοτάδι (σαν φάρος χαχα), δείχνοντας πόσο δεκτικό σε πιθανές ερμηνείες είναι αυτό το δημιούργημα που μας προσέφερε η πάντα αξιόπιστη A24. Να σημειώσουμε πάντως πως αυτό το κείμενο δεν αξιώνει να είναι μια καθαρά κινηματογραφική κριτική -άλλωστε αυτή έχει γραφτεί προ πολλού– αλλά μια ανάλυση των βασικών ψυχολογικών θεμάτων του Φάρου. Επειδή επιχειρείται μια τέτοια ερμηνεία, το άρθρο απευθύνεται σε αυτούς που έχουν ήδη δει την ταινία.

Η Πλήρης Πλοκή

Δύο άτομα μεταβαίνουν σε ένα απομονωμένο νησί για 4 βδομάδες με σκοπό να συντηρήσουν έναν φάρο. Ο ένας είναι ένας μυστηριώδης και αυταρχικός γέρος ονόματι Thomas Wake (Willem Dafoe) και ο άλλος ένας λιγομίλητος νεαρός με το όνομα Ephraim Winslow (Robert Pattinson). Σύντομα ο Thomas καταπονεί τον Ephraim διατάσσοντας τον να κάνει σκληρές δουλειές, ασκώντας πάνω του την εξουσία που έχει ως προϊστάμενος. Ταυτόχρονα, ο Thomas περνάει υπερβολικό χρόνο στην κορυφή του φάρου, παρακολουθώντας το φως, ενώ απαγορεύει ρητά την είσοδο στον συνεργάτη του. Αφού περνάνε οι 4 βδομάδες -φαινομενικά τουλάχιστον- και οι αντικαταστάτες τους δεν έρχονται οι δύο άντρες βυθίζονται στην τρέλα. Ο Ephraim βλέπει οράματα με πλοκάμια και γοργόνες, μεθάει μαζί με τον σύντροφό του, ενώ αποκαλύπτει κιόλας πως στην πραγματικότητα λέγεται Thomas Howard και εργαζόμενος ως ξυλοκόπος είχε κλέψει την ταυτότητα ενός άλλου ατόμου. Οι καβγάδες και οι εξουσιαστικές σχέσεις μεταξύ των δύο επιστατών επιδεινώνονται και τα όρια μεταξύ πραγματικού και φανταστικού χάνονται. Τελικά, ο Ephraim, μανιασμένος να δει το φως του φάρου, σκοτώνει τον Thomas και -αφού εκστασιαστεί μπροστά στον υπέρλαμπρο φανό- πέφτει από τις σκάλες και πεθαίνει. Η ταινία τελειώνει με τους γλάρους να του τρώνε τα συκώτια, σε μια προμηθεϊκή εικόνα.

Η Μεταξύ τους Σχέση

Με όρους ψυχολογίας της επικοινωνίας, Dafoe και Pattinson συγκροτούν μια συμπληρωματική σχέση, μια σχέση δηλαδή που οι διαφορές των δύο μελών μεγιστοποιούνται. Όπως γράφει ο DeVito (2004): ο ένας σύντροφος λειτουργεί ως ανώτερος και ο άλλος ως κατώτερος, ο ένας ως παθητικός και ο άλλος ως ενεργητικός, ο ένας ως δυνατός και ο άλλος ως αδύναμος (σελ. 56). Αυτή η σχέση ευνοείται μάλιστα από το γεγονός ότι ο Thomas (Dafoe) είναι εργοδότης του Ephraim (Pattinson). Η επικοινωνία μεταξύ των δύο συνεχώς εμφορείται από εξουσία, υποταγή και ιεραρχία. Αυτό είναι ξεκάθαρο αφού ο ένας διατάσσει και απολαμβάνει και ο άλλος δουλεύει και καταπονείται. όπως θα δούμε αναλυτικότερα στη συνέχεια ο Dafoe πρόκειται για τον Φροϋδικό πατέρα και ο Pattinson για τον γιό όπου δέχεται περιορισμούς.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Φάρος
Η εξουσία στο πρόσωπο του Dafoe. Πηγή εικόνας: flix.gr

Folie a Deux

Φαίνεται πως έχουμε μια τυπική περίπτωση επινεμόμενης ψυχωτικής διαταραχής (folie a deux), δηλαδή “παραλήρημα που περιλαμβάνει, δηλαδή μοιράζεται σε, δύο άτομα. Αναπτύσσεται σε ένα άτομο (η δευτεροπαθής περίπτωση) που έχει στενή σχέση με κάποιον άλλο ( η πρωτοπαθής περίπτωση), ο οποίος εκδηλώνει ήδη ψυχωτική διαταραχή με παραληρήματα. […] Ο πρώτος μοιράζεται μερικώς ή ολικώς τις παραληρητικές πεποιθήσεις του δεύτερου[…]και έχει ζήσει μαζί του για μεγάλο χρονικό διάστημα συχνά σε κοινωνικό αποκλεισμό. Συνήθως το ένα άτομο είναι κυρίαρχο στη σχέση, ενώ το άλλο υποχωρητικό” (Χριστοπούλου, 2008, σ. 316). Είναι πασιφανές πως αυτή η περιγραφή ταιριάζει πλήρως στον Φάρο: πρόκειται για δύο άτομα που ζουν απομονωμένα, με διαφορά ισχύος (όπως είπαμε πριν), ενώ το ένα ήδη παρουσιάζει παραλήρημα (ο Dafoe), πιστεύοντας πως το φως του φάρου είναι μαγεμένο. Το επιχείρημα της folie a deux ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός πως ο Dafoe ασκεί gaslighting στον Pattinson, δηλαδή προσπαθεί να τον τρελάνει, λέγοντας του πως όλα ίσως είναι αποκύημα της φαντασίας του και πως έχουν περάσει μήνες -και όχι μέρες- που βρίσκονται στο νησί. Ο Pattinson παρασύρεται στο παραλήρημα, πιστεύοντας στην παντοδυναμία του φάρου, νομίζοντας πως ένα ομοίωμα γοργόνας που βρίσκει είναι καταραμένο ή βλέποντας μια γοργόνα ξεβρασμένη στην ακτή.

Φροϋδική Παράνοια

Η σχέση των δύο ηρώων ανοίγει τον δρόμο και στην ερμηνεία της με φροϋδικούς όρους. Ο Φρόυντ, περιγράφοντας την περίπτωση του δικαστή Σρέμπερ, περιέγραψε την ψυχογένεση της παράνοιας ως εξής: το άτομο αρχικά έχει μια δυνατή ομοφυλοφιλική επιθυμία για κάποιον σημαντικό άλλον. Αυτήν την επιθυμία την αρνείται και σχηματίζει το αντίθετό της (“δεν τον αγαπώ, τον μισώ”), ενώ προβάλλει αυτόν τον μηχανισμό στον άλλον (“δεν τον μισώ, αυτός με μισεί”). Τέλος, βλέπει το άτομο ως διώκτη του (“με μισεί και με καταδιώκει”). Κάτι τέτοιο ίσως να συμβαίνει και στον Φάρο, δεδομένου ότι οι δύο άντρες έρχονται πολύ κοντά, αγκαλιάζονται, ενώ σε μια σκηνή κοντεύουν να φιληθούν, λίγο πριν αποτραβηχτούν. Έτσι, ο Pattinson θα μπορούσε να τρέφει μια ομοφυλοφιλική επιθυμία για τον Dafoe, επιθυμία την οποία απωθεί και μέσω του μηχανισμού που μόλις περιγράψαμε, καθιστά τον Dafoe διώκτη του, δηλαδή ένα άτομο που επιθυμεί το κακό του.

Φάρος
Πηγή εικόνας: freecinema.gr

Προμηθέας Εναντίον Πρωτόγονου Πατέρα

Η Φροϋδική και η Λακανική θεωρία έχουν πολλά να προσφέρουν στην ανάλυση του Φάρου. Πριν όμως προχωρήσουμε θα πρέπει να παρουσιάσουμε πολύ σύντομα τον μύθο της πρωτόγονης ορδής.

Στο τέταρτο κεφάλαιο του Τοτέμ και Ταμπού ο Φρόυντ δανείζεται τον μύθο της πρωτόγονης ορδής από τον Δαρβίνο και περιγράφει μια προϊστορική κοινωνία, όπου οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες (ορδές). Η ομάδα είχε αρχηγό ένα αρσενικό, το οποίο απολάμβανε όλες τις γυναίκες αποκλείοντας τους γιους. Οι γιοι, αναζητώντας το μερίδιό τους από την απόλαυση, σκότωσαν τον πατέρα και τον έφαγαν, ουσιαστικά ανοίγοντας τον δρόμο για τον πολιτισμό και την οργανωμένη ζωή. Ο Φρόυντ αργότερα, στην Δυσφορία Μέσα στον Πολιτισμό, υποστήριξε πως ο πατέρας εσωτερικεύτηκε στον ψυχισμό με την μορφή του Υπερεγώ, δηλαδή μιας ψυχικής δομής που, ακολουθώντας τις πολιτισμικής και ηθικές προσταγές, θέτει όρια στην απόλαυση και ορθώνει ένα γιγάντιο “πρέπει” πάνω από την ψυχική ζωή του ατόμου. Το ίδιο εννόησε και ο Λακάν μιλώντας για το Όνομα-του-Πατέρα.

Φάρος
Πηγή εικόνας: lavart.gr

Είναι εύκολο να δούμε τον Pattinson ως ένα γιο που μάχεται για την απόλαυσή του, δηλαδή προσπαθεί να δει το φως του φάρου και να βιώσει την έκσταση που αυτό υπόσχεται. Το φως αυτό λοιπόν, με Λακανικούς όρους, δηλώνει αυτό που θα ολοκληρώσει τον ψυχισμό του Pattinson, αυτό που θα γεμίσει το κενό του, είναι δηλαδή αυτό που ο Λακάν ονόμασε αντικείμενο α, αυτό που κινεί την επιθυμία. Όπως ο νευρωτικός μπορεί να πιστεύει πχ ότι ένα αμάξι, ένα ρούχο, πολλά λεφτά ή μια ωραία γυναίκα θα γεμίσουν το κενό του, έτσι και ο Pattinson πιστεύει πως η απόλυτη απόλαυση, η κάλυψη της επιθυμίας του βρίσκεται στον Φάρο.

Ισχύει όμως και μια άλλη, παράλληλη ερμηνεία. Ο Pattinson δηλαδή είναι ένας ψυχωτικός, ένας που -σύμφωνα με τον Λακάν- δεν αφομοίωσε ποτέ την πατρική απαγόρευση. Ένας ψυχωτικός όμως, για να εκλυθεί η ψύχωσή του με παραληρήματα και ψευδαισθήσεις, χρειάζεται ένα κάλεσμα, κάτι που θα φέρει στην επιφάνεια την έλλειψη του πατέρα. Αυτό το πράγμα είναι το φως του Φάρου: ένα κέντρο που μαγνητίζει, κάτι που δείχνει την έλλειψη αλλά και την άνευ όρων απόλαυση. Για τον Νίτσε το κάλεσμα που πυροδότησε την ψύχωσή του ήταν το μαστίγωμα ενός αλόγου. Εδώ είναι το εκστασιακό φως ενός φάρου.

Πηγή εικόνας: flix.gr

Ο Pattinson λοιπόν είναι ο γιος, ενώ είναι φανερό πως ο Dafoe είναι ο πρωτόγονος πατέρας: κατέχει πλήρως την Απόλαυση (το φως του Φάρου) και απαγορεύει ρητά την πρόσβαση σε αυτή, όπως ακριβώς ο πατέρας στην αφήγηση του Φρόυντ απαγόρευε την πρόσβαση στις γυναίκες. Η ίδια ανάλυση ισχύει και αν ο Dafoe είναι απλά αποκύημα της φαντασίας του Pattinson: τότε δεν αποτελεί τον εξωτερικό πατέρα, αλλά τον εσωτερικευμένο, το Υπερεγώ, την ενδοψυχική εκδοχή της απαγόρευσης.

Η έκβαση είναι παρόμοια με το Τοτέμ και Ταμπού: ο γιος Pattinson σκοτώνει τον πατέρα Dafoe και κερδίζει μια θέση στην απόλυτη Απόλαυση. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που η τελευταία τον σκοτώνει: μόνο ο θάνατος σημαίνει απόλυτη Απόλαυση, όλες οι άλλες απολαύσεις είναι μερικές, σκόρπιες, ανεπαρκείς.

Και να που πάλι φαίνεται η καθολικότητα της ελληνικής μυθολογίας: ο Pattinson είναι ο Προμηθέας, αυτός που κλέβει τη φωτιά, το φως από τους θεούς, αυτός που παραβιάζει τον ιερό νόμο. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν πως το πολυπόθητο αντικείμενο είναι το φως. Ούτε τυχαία είναι και η τελευταία εικόνα του Φάρου: ο Pattinson κείτεται ετοιμοθάνατος, με γλάρους να του τρώνε τα συκώτια, όπως ακριβώς ο αετός έτρωγε το συκώτι του Προμηθέα. Έτσι λοιπόν ο Φάρος είναι μεταξύ άλλων μια ταινία για τον νόμο, την απαγόρευση, την απόλαυση και την ιεροσυλία.

Ή μπορεί απλά να μην είναι τίποτα από όλα αυτά ή και πολλά άλλα. Αυτό που έχει σημασία είναι πως η ταινία του Robert Eggers κάνει αυτό που κάνουν όλα τα μεγάλα έργα τέχνης: ανθίσταται στην μονόπλευρη ερμηνεία της και ανοίγεται σε πολλές αναλύσεις. Εμείς απλά εδώ επιχειρήσαμε μία.

Trailer: https://www.youtube.com/watch?v=Hyag7lR8CPA


 

Πηγές:

  • DeVito, J. (2004). Ανθρώπινη Επικοινωνία. Αθήνα: Ίων
  • Freud, S. (1913/2016). Τοτέμ και Ταμπού. Αθήνα: Νίκας
  • Freud, S. (1930/2013). Η Δυσφορία Μέσα Στον Πολιτισμό. Αθήνα: Πλέθρον
  • Nasio, J. D. (2010). Πέντε παραδόσεις πάνω στην θεωρία του Jacques Lacan. Αθήνα: Πατάκης
  • Χριστοπούλου, Α. (2008). Εισαγωγή στην Ψυχοπαθολογία του Ενήλικα. Αθήνα: Τόπος

Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Κωνσταντίνος Κόντης

Όταν προσπαθείς να πεις κάτι ενδιαφέρον για τον εαυτό σου καταντάς αυτόματα αδιάφορος

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;