Κομφορμίστας και Salò: Η αποδόμηση του φασισμού

Κομφορμίστας
Πηγή εικόνας: vox.com

Από όλα τα σκοτάδια που έχουν περικυκλώσει την ανθρωπότητα ο φασισμός πρέπει να ήταν μακράν το πιο καταστροφικό. Και το χειρότερο από όλα είναι πως η φασιστική μηχανή θανάτου δεν λειτουργούσε τυχαία, αλλά είχε υπαγάγει τον θάνατο σε ένα σύστημα, σε μια βιομηχανία, σε μια (ο θεός να την κάνει) φιλοσοφία, σε έναν υπολογισμό και εν τέλει σε έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα. Αυτόν τον αυταρχικό χαρακτήρα προσπαθούν να αναλύσουν και να επικρίνουν δύο μνημειώδεις ταινίες του ιταλικού κινηματογράφου: ο Κομφορμίστας του Bernardo Bertolucci και το Salò, 120 μέρες στα Σόδομα του Pier Paolo Pasolini. Για αρχή ας δούμε την κάθε ταινία ξεχωριστά.

Ο Κομφορμίστας//Il Conformista (1970)

του Bernardo Bertolucci

Στην Ιταλία του Μουσολίνι, ο νεαρός Μαρτσέλο έχει πια υποταχθεί πλήρως στην ιδεολογία και στα πρότυπα του φασισμού. Λαμβάνει από την κυβέρνηση εντολή να μεταβεί στο εξωτερικό και να δολοφονήσει έναν πρώην καθηγητή του, ο οποίος τώρα -ζώντας στην Γαλλία- έχει πάρει ανοιχτή θέση κατά του φασισμού. Εν τω μεταξύ μαθαίνουμε για την δύσκολη παιδική ζωή του Μαρτσέλο, ο οποίος φαίνεται να είχε κακοποιηθεί από έναν άντρα, ενώ ο πατέρας του τρελάθηκε και βρίσκεται ως τρόφιμος σε ψυχιατρείο.

Ο Bertolucci μας δείχνει την τυφλή υπακοή των αυταρχικών ατόμων, όπως φαίνεται και από τον τίτλο της ταινίας, παρουσιάζοντας μάλιστα μέσα από πανέμορφα κάδρα και την εμμονή του φασισμού γύρω από το “μεγάλο”: μεγαλεπήβολες αίθουσες, ογκώδη γλυπτά, τρανά μνημεία κλπ. Ο Jean-Louis Trintignant στον πρωταγωνιστικό ρόλο ενσαρκώνει το θρασύδειλο πρόσωπο του φασίστα, ενός ατόμου που κοιτάει μόνο να συμμορφωθεί, να υπακούσει εντολές,  ώστε να βρει την θέση του στην υψηλή κοινωνία και στους “κανονικούς”.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Κομφορμίστας
Ο Κομφορμίστας. Πηγή εικόνας: letterboxd.com

 Salò, 120 ημέρες στα Σόδομα//Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975)

του Pier Paolo Pasolini

Στην φασιστική Ιταλία, μια ομάδα υψηλόβαθμων στελεχών αρπάζει διά της βίας νεαρούς άντρες και κοπέλες και τους συγκεντρώνει σε μια μεγάλη έπαυλη. Εκεί εξαναγκάζονται σε σεξουαλικές πράξεις και βασανιστήρια: βιασμοί, εξευτελισμοί, απειλές θανάτου, τιμωρίες, κοπροφαγία και γενικά κάθε λογής έγκλημα που όλα μαζί οδηγούν σε ένα υπερβίαιο και απάνθρωπο κρεσέντο.

Βασισμένο στο ομώνυμο έργο του αιώνια και ταγμένου αιρετικού Μαρκήσιου ντε Σαντ, οι 120 ημέρες στα Σόδομα σκιαγραφούν την απανθρωποποίηση και την περιφρόνηση της ζωής που τελείται υπό φασιστικά καθεστώτα. Ο Pasolini μας αναγκάζει να κοιτάξουμε την βία στα μάτια, σε μία από τις πιο σκληρές ταινίες όλων των εποχών.

Μια Σύντομη Ανάλυση

Και ο Κομφορμίστας και οι 120 ημέρες στα Σόδομα μας δείχνουν τις δύο βασικές πτυχές του αυταρχικού χαρακτήρα: την υποταγή και την επιθετικότητα απέναντι στους “μη κανονικούς”. Το ακόλουθο απόσπασμα του Έριχ Φρομ μας το δείχνει ξεκάθαρα:

“[…]η αυταρχική δομή χαρακτήρα είναι η δομή χαρακτήρα ενός προσώπου που η αίσθηση του δύναμης και ταυτότητας βασίζεται στη συμβιωτική υποταγή σε εξουσίες και ταυτόχρονα στη συμβιωτική κυριαρχία εκείνων που υποτάσσονται στην εξουσία. Ότι δηλαδή, ο αυταρχικός χαρακτήρας αισθάνεται τον εαυτό του ισχυρό όταν μπορεί να υποταχτεί και να γίνει μέρος μιας εξουσίας, η οποία […] γίνεται πληθωρική, θεοποιείται, καθώς και όταν μπορεί ταυτόχρονα να κάνει πληθωρικό τον εαυτό του ενσωματώνοντας αυτά τα υποκείμενα στην εξουσία του. Πρόκειται για μια κατάσταση σαδομαζοχιστικής συμβίωσης, που δίνει μια αίσθηση δύναμης και μια αίσθηση ταυτότητας. Όντας μέρος του “μεγάλου” (ό,τι και να είναι), γίνεται μεγάλος. Αν ήταν μόνος, με τον εαυτό του, θα περιοριζόταν στο τίποτα. (βλ. “Ο επαναστατικός χαρακτήρας”, σ. 167, στο “Δόγμα του Χριστού”, εκδόσεις Μπουκουμάνη)

Βλέπουμε πώς αυτή η περιγραφή ταιριάζει και στις δύο ταινίες, με την καθεμία να τονίζει διαφορετικές πτυχές της λεγόμενης αυταρχικής προσωπικότητας.

Ο Κομφορμίστας τονίζει την πτυχή της συμμόρφωσης, της υποταγής σε μια θεμελιωμένη εξουσία. Ο Μαρτσέλο απλά υπακούει εντολές, χωρίς να διστάζει να σκοτώσει έναν άνθρωπο επειδή απλά του ζητήθηκε. Και ο πλήρης κομφορμισμός του φαίνεται στο τέλος της ταινίας: έχοντας πια πέσει το καθεστώς του Μουσολίνι, ο Μαρτσέλο κατηγορεί τον φίλο του ότι είναι φασίστας μπροστά σε όλους. Να ο πραγματικός φασίστας, ο πραγματικός αυταρχικός: όποια και αν είναι η εξουσία αυτός υποτάσσεται, ακολουθεί, θυσιάζει την ανθρωπιά του στο όνομα της υπακοής. Όταν το καθεστώς είναι αυταρχικό, τότε είναι και αυτός φασίστας. Όταν το καθεστώς τείνει προς την Δημοκρατία, τότε αυτός παριστάνει τον αντιφασίστα. Η πλήρης απουσία κριτικής σκέψης ή διάθεσης για κοινωνική αλλαγή. Βλέπουμε πόσο ακριβή ήταν τα λόγια της Σιμόν Βέιλ:

“Είναι εντελώς λάθος, για παράδειγμα, να λέμε ότι ο φασισμός εκμηδενίζει την ελεύθερη σκέψη: στην πραγματικότητα, είναι η απουσία ελεύθερης σκέψης που κάνει εφικτή την διά της βίας επιβολή επίσημων δογμάτων που στερούνται οποιουδήποτε νοήματος. Βέβαια, ένα τέτοιο καθεστώς καταφέρνει να αυξήσει σημαντικά τη γενική αποβλάκωση, και λίγες ελπίδες υπάρχουν για τις γενιές που θα μεγαλώσουν σε παρόμοιες συνθήκες. (βλ. “Σκέψεις για τις αιτίες της ελευθερίας και της κοινωνικής καταπίεσης, σ. 125).

Κομφορμίστας
Ο Κομφορμίστας και οι μεγαλεπήβολοι χώροι του. Πηγή εικόνας: chicago reader.com

Φυσικό επακόλουθο του Κομφορμίστα, οι 120 μέρες στα Σόδομα δείχνουν τι συμβαίνει όταν η αυταρχική υποταγή μετατρέπεται σε αυταρχική επιθετικότητα. Τα θύματα στην έπαυλη απανθρωποποιούνται, μετατρέπονται σε αντικείμενα για την απόλαυση των φασιστών. Όπως περιγράφει ο Raoul Vaneigem:

“οι ακόλαστοι του 120 μερόνυχτα στα Σόδομα δεν απολαμβάνουν πραγματικά παρά θανατώνοντας, με φοβερά βασανιστήρια, το αντικείμενο της αποπλάνησής τους (και υπάρχει πιο ταιριαστή τιμή για ένα αντικείμενο από το να υποφέρει;) (βλ. Η Επανάσταση της Καθημερινής Ζωής, σ. 308)

Όποιος και όποια έχει διαβάσει Σαντ ξέρει πως ο αιρετικός συγγραφέας πάντα τείνει προς την διάλυση των ορίων, ανάγοντας το πάθος σε νόμο-δεσπότη. Αυτό γίνεται και στις 120 ημέρες στα Σόδομα και στην Φιλοσοφία στο Μπουντουάρ, όπως μαρτυρείται από την τελευταία φράση του:

“Πάντα τρώω με περισσότερη όρεξη και κοιμούμαι πιο ειρηνικά όταν έχω βουτήξει ικανοποιητικά σ’ αυτό που οι ηλίθιοι ονομάζουν έγκλημα.” (σ. 230)

Salo, 120 ημέρες στα Σόδομα. Πηγή εικόνας: esquire.com

Ορίστε η νοοτροπία των φασιστών του Salò: τα θύματά τους έχουν περιέλθει σε μια κατάσταση αντικείμενου, αντικείμενο το οποίο χρησιμοποιείται πια για να καθαγιάσει το έγκλημα, για να θανατώσει οποιονδήποτε σεβασμό στη ζωή. Ορίστε ο φασισμός ως μηχανή θανάτου, ως υπολογισμένο έγκλημα.

Μπορούμε λοιπόν να δούμε μια γέφυρα μεταξύ των δύο ταινιών: ο Κομφορμίστας αναδεικνύει την αυταρχική υποταγή, την συμμόρφωση, ενώ το Salò δείχνει τι γίνεται όταν αυτή η υποταγή μετατρέπεται σε μίσος, σε επιθετικότητα, σε μαζικό θάνατο. Και το χειρότερο από όλα είναι όταν αυτός ο θάνατος γίνεται καθημερινότητα, όπως στο τέλος του Salò, όπου έξω γίνονται βασανιστήρια και απαγχονισμοί και μέσα οι δύο φρουροί απλά χορεύουν και συζητάνε για τις κοπέλες τους. Το μόνο χειρότερο από την ίδια την απανθρωπιά είναι η κανονικοποίησή της.


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Κωνσταντίνος Κόντης

Όταν προσπαθείς να πεις κάτι ενδιαφέρον για τον εαυτό σου καταντάς αυτόματα αδιάφορος

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;