Η προκατάληψη μερικές φορές είναι σαν το νερό: όσο καλά τείχη και αν έχεις χτίσει για να την αναχαιτίσεις, αυτή συχνά καταφέρνει και τρυπώνει, έστω και με αλλαγμένη μορφή. Είναι τόσο διεισδυτική μάλιστα που μπορεί να υφέρπει ακόμα και σε έργα τέχνης που θεωρητικά προσπαθούν να την καταπολεμήσουν. Ένα τέτοιο δημιούργημα είναι και το The Defiant Ones (ελληνικός τίτλος: όταν σπάσαμε τις αλυσίδες), στο οποίο παρακολουθούμε έναν άσπρο και έναν αφροαμερικανό να είναι δεμένοι με μια αλυσίδα καθώς τους καταδιώκουν οι αρχές. Οι σταρ της εποχής, Tony Curtis και Sidney Poitier πρωταγωνιστούν. Το ερώτημα όμως που τίθεται εδώ είναι το εξής: η κραυγή του The Defiant Ones κατά του ρατσισμού είναι ειλικρινής ή προσποιητή, με κάποια ακούσια κατάλοιπα προκατάληψης μέσα της;

Η Πλοκή

Κάτω από μια καταρρακτώδη βροχή ένα φορτηγό μεταφέρει μια ομάδα κρατουμένων, όταν μια παρολίγον σύγκρουση το παρεκτρέπει εκτός δρόμου. Δύο κρατούμενοι- οι οποίοι πριν το ατύχημα είχαν έναν ρατσιστικό καβγά- τρέχουν προς τους βάλτους αναζητώντας την ελευθερία τους. Πρόκειται για τον John Jackson, έναν λευκό κλέφτη, και τον Noah Cullen, έναν αφροαμερικανό που είχε φυλακιστεί για επίθεση σε λευκό. Ο τοπικός σερίφης και ένας λοχαγός γρήγορα συγκροτούν μια ομάδα για να τους εντοπίσουν και να τους συλλάβουν. Οι δύο φυγάδες αρχικά τσακώνονται αρχικά, χωρίς να λείπουν κάποιες ρατσιστικές προσβολές από μεριάς του John, που γρήγορα αποκτά το προσωνύμιο joker. Οι δύο σκλάβοι στα δεσμά τους προσπαθούν να κλέψουν φαϊ από ένα τοπικό εργοστάσιο, όταν τους πιάνουν οι εργάτες με σκοπό να τους λιντσάρουν. Αφού ένας γενναιόδωρος γέρος τους ελευθερώνει, οι δυο πρωταγωνιστές βρίσκουν καταφύγιο στο σπίτι μιας γυναίκας, όπου θα επιχειρήσουν να σπάσουν τις αλυσίδες τους με τις αρχές να πλησιάζουν…

Μια κοινωνικοψυχολογική προσέγγιση

Είναι φανερό πως οι δύο πρωταγωνιστές έρχονται από κοινωνικές ομάδες πολύ διαφορετικού status, προνομίων και ισχύος. Ο “joker”, ως λευκός, φαίνεται να παρουσιάζει αυτό που στην ψυχολογική βιβλιογραφία είναι γνωστό ως “προσανατολισμός κοινωνικής κυριαρχίας”, την πεποίθηση δηλαδή ότι κάποιες ομάδες πρέπει να κυριαρχούν πάνω σε άλλες. Αποκαλεί τον Noah την n-word και μάλιστα την δικαιολογεί με ένα σκεπτικό του τύπου “είναι αυτό που είναι”, “βλέπω τα πράγματα ως έχουν”. Επικαλείται δηλαδή έναν μοιρολατρικό και γενετικό ντετερμινισμό, πιστεύοντας δηλαδή πως έτσι είναι καθορισμένα τα πράγματα ή ότι κάποιες ομάδες είναι φύσει  κατώτερες. Στην βιβλιογραφία άλλωστε ο προσανατολισμός κοινωνικής κυριαρχίας σχετίζεται με τον γενετικό και τον μοιρολατρικό ντετερμινισμό. Ο Joker με λίγα λόγια υιοθετεί την κυρίαρχη ιδεολογία  της εποχής που επικυρώνει την κυριαρχία των λευκών έναντι των μαύρων (φαινόμενο γνωστό ως system justification).

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

The Defiant Ones
Πηγή εικόνας: austinchronicle.com

Αυτή η στάση σιγά-σιγά κάμπτεται. Ο Joker γίνεται όλο και πιο φιλικός με τον Noah σε σημείο μάλιστα να θυσιάσει την ελευθερία του για να τον σώσει. Από την κοινωνική ψυχολογία άλλωστε είναι γνωστό πως η αμοιβαία έκθεση δύο συγκρουόμενων κοινωνικών ομάδων, καθώς και η συνεργασία τους για έναν κοινό στόχο, μειώνει τις αρνητικές στάσεις. Αυτό συμβαίνει και στο The Defiant Ones.

Το κοινωνιολογικό σχήμα της ταινίας δηλαδή είναι: αμοιβαία έκθεση + συνεργασία=μείωση προκατάληψης.

Έχει το The Defiant Ones συντηρητικά στοιχεία;

Αν δεν έχει γίνει ήδη σαφές, ας βάλουμε εδώ ένα spoiler alert πριν προχωρήσουμε σε μια περαιτέρω ανάλυση.

Το δημιούργημα του Stanley Kramer δεν φαίνεται να παρουσιάζει την χειραφέτηση της αφροαμερικανικής κοινότητας ως ένα φυσικό και αυταπόδεικτο δικαίωμά τους, αλλά απλά ως μια ευγενική παραχώρηση που κάνουν οι λευκοί. Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα εμφανές στην σκηνή που οι δύο φυγάδες έχουν φυλακιστεί από ένα μάτσο εργάτες και ένας φύλακας αποφασίζει να τους ελευθερώσει. Όταν ο Noah του ζητάει έναν λοστό ο φύλακας του απαντάει “μην το παρατραβάς μικρέ”. Είναι η απάντηση του τύπου “σε ελευθέρωσα, έχεις κάποια δικαιώματα, αλλά μην ξεχνάς την θέση σου”.

Την καλύτερη κριτική κατά του The Defiant Ones την έχει κάνει ο James Baldwin, όπως ακούγεται στην ταινία “I Am Not Your Negro” του Raoul Peck. Σχολιάζει μια από τις τελευταίες σκηνές, όπου ο Poitier έχει ανέβει πάνω στο τρένο ενώ ο Curtis τρέχει για να προφτάσει. Βλέποντας πως ο φίλος του δεν θα τα καταφέρει, ο Poitier πηδάει από το τρένο, θυσιάζοντας την ελευθερία του για τον φίλο του (όπως είχε κάνει και ο Curtis πριν). Σε αυτή τη σκηνή οι μαύροι ακροατές -σύμφωνα με τον Baldwin- φώναζαν στον Poitier “μείνε πάνω στο τρένο ανόητε”. Δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότι ένας δικός τους άνθρωπος, που βρισκόταν κάτω από τον ρατσιστικό ζυγό για όλη του τη ζωή, θα θυσιαζόταν για χάρη του καταπιεστή.

The Defiant Ones
Η σκηνή με το τρένο. Πηγή εικόνας: cineoutsider.com

Ο Baldwin κάνει ένα ιδιοφυές σχόλιο, υποστηρίζοντας πως το The Defiant Ones φτιάχτηκε για να καθησυχάσει τους λευκούς, δείχνοντας τους πως η αφροαμερικανική κοινότητα δεν είναι οργισμένη απέναντί τους, πως δεν τους μισεί. Είναι λοιπόν μια ταινία απενοχοποίησης και ίσως προσποιητής διάλυσης της προκατάληψης. Τέλος, η απεικόνιση του Noah φαίνεται ελαφρώς στερεοτυπική, αφού τον δείχνουν να τραγουδάει τραγούδια που τραγουδούσαν μαύροι σκλάβοι (δηλαδή blues). Είναι δύσκολο όμως να πει κανείς αν αυτό είναι ένδειξη ρατσισμού ή απλά προσπάθεια ανάδειξης της μαύρης κουλτούρας.

Η Ετυμηγορία

Το The Defiant Ones είναι ένα δημιούργημα που ταλαντεύεται ανάμεσα στους φαινομενικά ευγενείς στόχους του και στο γενικότερο κλίμα συστημικού ρατσισμού που κυριαρχούσε εκείνη την εποχή. Μην ξεχνάμε πως όταν κυκλοφόρησε η ταινία πολλές αίθουσες δεν επέτρεπαν μαύρους και λευκούς στην ίδια αίθουσα, ενώ οι μαύροι ηθοποιοί ήταν μετρημένοι στα δάχτυλα, πόσο μάλλον οι μαύροι χαρακτήρες.

Μπορεί η κριτική του Baldwin απέναντι στο δημιούργημα του Kramer να ευσταθεί. Αλλά ακόμα και αν είναι έτσι, το The Defiant Ones είναι μια ταινία που συνειδητά προσπαθεί να γεφυρώσει το χάσμα του ρατσισμού, δείχνοντας την ηλιθιότητά και την μισανθρωπιά του να κρίνεις έναν άνθρωπο από το χρώμα του δέρματός του. Οι δύο ήρωες αρχικά είναι αλυσοδεμένοι μαζί και χωρισμένοι ψυχικά, ενώ αργότερα σπάνε τις αλυσίδες και δένονται φιλικά. Πρόκειται για έναν θρίαμβο της ανθρώπινης μεγαλοψυχίας και της αντρικής συντροφικότητας.

Το γεγονός ότι προτάθηκε για 8 Όσκαρ (κερδίζοντας δύο για σενάριο και φωτογραφία) δείχνει τον αντίκτυπο αυτής της σημαντικής ταινίας.

Έτσι λοιπόν, το αν το The Defiant Ones είναι συντηρητικό ή πρωτοποριακό (ή, το πιο πιθανό, και τα δύο ταυτόχρονα) είναι ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί να απαντηθεί. Όπως είπαμε αρχικά, είναι δύσκολο να δεις που και αν έχει φωλιάσει η προκατάληψη. Πάντως, κάθε προσπάθεια για μείωση του ρατσισμού πρέπει να αναγνωρίζεται, έστω και αν πιθανώς έχει κάποια συντηρητικά κατάλοιπα. Όπως και να έχει, ο αναγνώστης, με τα στοιχεία που του δώσαμε και παρακολουθώντας ο ίδιος της ταινία, μπορεί να κρίνει για τον εαυτό του, βουτώντας στους προβληματισμούς και τις σκέψεις που αναπόφευκτα δημιουργεί το σινεμά.

Trailer: https://www.youtube.com/watch?v=fBrw8dmgarM


Δώστε τη δικιά σας βαθμολογία

ΕΠΙΛΕΞΤΕ ΠΟΣΑ ΑΣΤΕΡΙΑ ΔΙΝΕΤΕ

Μέσος όρος: 0 / 5. Συνολικά βαθμολόγησαν: 0

No votes so far! Be the first to rate this post.

Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Όταν προσπαθείς να πεις κάτι ενδιαφέρον για τον εαυτό σου καταντάς αυτόματα αδιάφορος