ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΟΠΟΣ: Όταν το Μουσείο συναντά τον Τόπο του

Υλική Πολιτιστική Κληρονομιά vs Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά:

Η πολιτιστική κληρονομιά της κάθε χώρας χωρίζεται σε υλική και άυλη. Η υλική αφορά κυρίως τη μορφή ενός αντικειμένου, ένα κτήριο, ένα μνημείο. Η άυλη όμως αφορά την ολιστική προσέγγιση ενός μνημείου και τη διαδικασία δημιουργίας του. Προέκυψε από την ανάγκη να τεθεί η υλική κληρονομιά σε ένα ευρύτερο πλαίσιο  που θα συνδέει τις άυλες πτυχές τις (πολιτικές, κοινωνικές και πνευματικές) με το φυσικό περιβάλλον. Μία βασική διαφορά μεταξύ της υλικής και της άυλης είναι ότι η πρώτη αφήνει ίχνη με την πάροδο του χρόνου. Ένα μνημείο, ένα κτίριο και γενικά κάτι εγκατεστημένο μένει στη θέση του για πολλά χρονιά ακόμα και μετά το θάνατο του δημιουργού του. Η υλική κληρονομιά από την άλλη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το δημιουργό της. Αν για παράδειγμα εξαφανιστεί μία φυλή από τη μία στιγμή στην άλλη, αυτόματα θα εξαφανιστεί και η γλώσσα και το πιο πιθανό είναι να εξαφανιστούν και οι λαϊκές παραδόσεις της (ειδικά αν δεν έχουν καταγραφεί πουθενά), ενώ τα κτίρια που έχει χτίσει θα μείνουν. Αυτή η μορφή της κληρονομιάς όμως, ακριβώς επειδή είναι άυλη χρειάζεται μία πάρα πολύ καλή και σαφή τεκμηρίωση, η οποία όμως συνδέει το «έργο τέχνης» με το φυσικό περιβάλλον που λαμβάνει χώρα, κάνοντάς το τόσο μοναδικό και σαφές όσο και είναι και αυτό περιβάλλον. Ένα περιβάλλον που αποτελείται από ανθρώπους, παραδόσεις, αξίες, πρακτικές, γνώσεις κ.α.

Σε αυτό το πλαίσιο το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ) ξεκινώντας από τα τέλει της δεκαετίας του ’90, άρχισε να δημιουργεί και να συντηρεί ένα δίκτυο εννέα θεματικών μουσείων, τα οποία βρίσκονται στην ηπειρωτική και στη νησιωτική Ελλάδα και δεν έχουν σχέση με το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Μάλιστα, το Ίδρυμα (αποτελείται και από Ιστορικό Αρχείο, από Βιβλιοθήκη και Εκδόσεις)  γι’ αυτό το πολιτισμικό του έργο τιμήθηκε για πρώτη φορά το 2012 με το Βραβείο της Europa Nostra στην κατηγορία «Ειδικές Υπηρεσίες», το 2018 η Ακαδημία των Αθηνών του απένειμε το Αργυρό Μετάλλιο της Τάξης των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών ενώ το 2019 το Ελληνικό Τμήμα του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων (ICON) επέλεξε το ίδρυμα ως τιμώμενο στο πλαίσιο της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων με θέμα «Τα Μουσεία ως κόμβοι πολιτισμού: το μέλλον της παράδοσης. Φυσικά, καμία από τις παραπάνω διακρίσεις δεν είναι τυχαία. Από τη δημιουργία της, η εταιρική ευθύνη του Ομίλου Πειραιώς απέναντι στον πολιτισμό, ή αλλιώς ΠΙΟΠ, είχε και έχει τρεις βασικούς στόχους:

  • Την καταγραφή και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και ταυτότητας του τόπου.
  • Τη διάσωση της παραδοσιακής, βιοτεχνικής και βιομηχανικής τεχνολογίας της χώρας μας.
  • Τη σύνδεση του Πολιτισμού με το Περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη.

 

Το project “ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΟΠΟΣ”:

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

 

Πηγή: piop.gr

Σε αυτό το Δίκτυο Μουσείων ανήκουν και τρία μουσεία που βρίσκονται στο Αιγαίο. Το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας Τήνου (ΜΜΤ) που βρίσκεται στο χωριό Πύργος, το Μουσείο Μαστίχας Χίου (ΜΜΧ) στο μαστιχοχώρι Πυργί και το Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας Λέσβου (ΜΒΕΛ) που βρίσκεται στην Αγία Παρασκευή. Το 2018 στο πλαίσιο του Επιχειρηματικού Προγράμματος Ανταγωνιστικότητα, Καινοτομία (ΕΠΑνΕκ) το Ίδρυμα συνεργάζεται με το Τμήμα Μηχανικών Σχεδίασης Προϊόντων και Συστημάτων του Πανεπιστημίου Αιγαίου (καθηγητές και διδακτορικοί φοιτητές) και με δύο εταιρίες τεχνολογίας την GET και την DotSoft. Το project λέγεται «Μουσείων Τόπος» και έχει ως στόχο να δημιουργήσει «ψηφιακούς διαλόγους» μεταξύ των τριών αυτών μουσείων συνδέοντάς τα ταυτόχρονα με την αρχιτεκτονική κληρονομιά των οικισμών στους οποίους βρίσκονται. Ή πιο απλά να συνδέσει την υλική με την άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Αυτός ο «διάλογος» και σύνδεση αυτή θα επιτευχθούν με τη χρήση προηγμένων τεχνολογιών και πιο συγκεκριμένα μέσα από διαδραστικά συστήματα αφήγησης, ψυχαγωγίας και παιχνιδοποίησης τα οποία θα μπορούν να αξιοποιηθούν και μέσω φορητών τηλεφώνων (δημιουργία εφαρμογής σε κινητά), είτε μέσω φορητών έξ. Θα δημιουργηθούν διαδραστικές εγκαταστάσεις με τεχνολογία που θα ανιχνεύει τις κινήσεις του σώματος προκειμένου οι χρήστες να μπορούν να κατανοήσουν τη σύνδεση μεταξύ της αρχιτεκτονικής και της άυλης  παράδοσης και δεξιοτεχνίας, γνωστό και ως craftmanship, μέσω προσομοίωσης ψηφιακής (ανα)κατασκευής, καθώς επίσης θα χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία της εικονικής αναπαράστασης (Virtual Reality / VR). Αρχικά, χρησιμοποιήθηκε το ψηφιακό εργαλείο “HERMeS” (Heritage Management e – Society) προκειμένου να καταγραφούν ψηφιακά και να αναγνωριστούν τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά και πολεοδομικά στοιχεία αυτών των οικισμών, τα οποία και συνδέονται με τον άυλο πολιτισμό. Το HERMeS είναι ουσιαστικά μία βάση δεδομένων που βασίζεται σε γεωγραφικό σύστημα πληροφοριών (GIS) και με βάση έξι κριτήρια δημιουργεί το προφίλ κάθε κτηρίου δίνοντας παράλληλα τη δυνατότητα καταγραφής αξιόλογων ή και επικίνδυνων κτηρίων. Το σύστημα αυτό είχε χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά για την καταγραφή των κτηρίων της Ερμούπολης, λαμβάνοντας μάλιστα, όπως και το ΠΙΟΠ, το 2015 το Βραβείο Europa Nostra στην κατηγορία «Έρευνα και Ψηφιοποίηση». Η έρευνα που έγινε προκειμένου να συγκεντρωθεί όλο το υλικό για το Μουσείων Τόπος δεν περιορίστηκε μόνο στην πλατφόρμα του HERMeS. Η «έρευνα πεδίου» ήταν αυτή που έπαιξε καθοριστικό ρόλο αφού μέσα από αυτή καταγράφονται ιστορίες ανθρώπων (βίντεο, φωτογραφίες, ηχογραφήσεις) γύρω από τη μαρμαροτεχνία, τη μαστιχοκαλλιέργεια και την ελαιουργεία καθώς και ιστορίες που συνδέουν αυτές τις τέχνες με τους οικισμούς και τη λαϊκή κουλτούρα είτε του παρελθόντος, είτε του παρόντος. Τελικός στόχος του ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΟΠΟΣ είναι να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα των αποτελεσμάτων του «μέσα από ανθρωποκεντρική και συμμετοχική σχεδιαστική προσέγγιση, εκτεταμένη πιλοτική λειτουργία, διάθεση δεδομένων σε αποθετήρια ανοικτής πρόσβασης, δημιουργία ανοικτών ψηφιακών μαθημάτων, επιστημονικές δημοσιεύσεις, πλάνο βιώσιμης εκμετάλλευσης». Με αυτόν τον τρόπο το κάθε Μουσείο θα αναδειχθεί ως ένα κύτταρο καινοτομίας συνδεδεμένο και ενταγμένο πλήρως στον Τόπο του. Γιατί όμως επιλέχθηκαν αυτά τα τρία Μουσεία από το Δίκτυο;

ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΡΜΑΡΟΤΕΧΝΙΑΣ ΤΗΝΟΥ – Πύργος, Τήνος:

Αριστερά είναι το Μουσείο σε σχέση με τον Πύργο και Δεξιά είναι εικόνες εσωτερικά του Μουσείου (πηγή: [1])
Η πλατεία του Πύργου με το “Μεγάλο Καφενέ”, το μεγάλο πλάτανο και δεξιά φαίνεται η Μαρμάρινη Βρύση (πηγή: www.tinosecret.gr)

Το 2013 η «Τηνιακή Μαρμαροτεχνία» μπαίνει στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας ενώ δύο χρόνια μετά μπαίνει στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO ταξινομώντας την άυλη υπόσταση σε α)  Προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις (εξειδικευμένη ορολογία για εργαλεία, τεχνικές και εθιμικές πρακτικές, αφενός, και παροιμίες, παραδόσεις και ανεκδοτολογικά περιστατικά, αφετέρου), β) σε κοινωνικές πρακτικές-τελετουργίες-εορταστικές εκδηλώσεις: η διάνοιξη ενός λατομείου, η μετάβαση από το στάδιο της μαθητείας στη βαθμίδα του μάστορη κ.α.), γ) σε γνώσεις και πρακτικές που αφορούν τη φύση και το σύμπαν (προέρχονται από λατόμους και μαρμαράδες οι οποίοι κατέχουν εμπειρικές αλλά ακριβείς γεωλογικές γνώσεις) και δ) σε τεχνογνωσία που συνδέεται με την παραδοσιακή χειροτεχνία (οι εξειδικευμένες τεχνικές μεταδίδονται εμπειρικά και προφορικά από τον μάστορη στον μαθητευόμενο και μεταφέρονται από γενιά σε γενιά). Τα αποτελέσματα της άυλης προσέγγισης ταξινομούνται με βάση την υλική τους υπόσταση σε α) εργαλεία και σκεύη της καθημερινής ζωής, β) σε αρχιτεκτονικές εφαρμογές και γ) σε μαρμαρόγλυπτα ή λιθανάγλυφα. Το ΠΙΟΠ μέσω του ΜΜΤ ήταν ένας εκ’ των εφτά φορέων που βοήθησε στην καταγραφή και τεκμηρίωση αυτής της τέχνης. Η Τήνος άλλωστε, πάντα ήταν ξακουστή για τους καλλιτέχνες της αλλά και για τους γλύπτες της (π.χ. Γεώργιος Βιτάλης), των οποίων η φήμη ίσως και να επισκιάστηκε από την ομώνυμη Παναγία του νησιού. Πιο συγκεκριμένα, ο Πύργος είναι η γενέτειρα του ζωγράφου Νικηφόρου Λύτρα, του αρχαιολόγου και μελετητή της αρχαιοελληνικής γλυπτικής και αρχιτεκτονικής,  του συγγραφέα και εκδότη Στρατή Φιλιππότη, καθώς και των γλυπτών Γιαννούλη Χαλεπά (για τον οποίο υπάρχει και ομώνυμο μουσείο στο χωριό και ακριβώς δίπλα από αυτό υπάρχει το Μουσείο Τήνιων Καλλιτεχνών)) και Δημήτρη Φιλιππότη. Το Μουσείο, το οποίο άνοιξε τις πύλες του στο κοινό το 2008, δεν παρουσιάζει μόνο την τεχνολογία και τις τεχνικές της μαρμαροτεχνίας, αλλά προσπαθεί να αναδείξει το οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν τα τοπικά εργαστήρια και πως αυτά συνεισέφεραν στη συνολική εικόνα του νησιού. Μάλιστα, για τη διατήρηση και εκμάθηση της παράδοσης της καλλιτεχνικής μαρμαροτεχνίας σήμερα λειτουργεί το Επαγγελματικό Σχολείο Καλών Τεχνών Πανόρμου Τήνου. Ο Πύργος ή Πάνορμος βρίσκεται στο δυτικό τμήμα της Τήνου σε υψόμετρο 130 μέτρων. Το όνομά του το πήρε από τον πύργο που χτίστηκε τον 16ο αιώνα για την οχύρωση της περιοχής αλλά δε σώζεται σήμερα. Το χωριό αναπτύχθηκε ιδιαίτερα τον 18ο και 19ο αιώνα χάρη στη ναυτιλία και τη μαρμαροτεχνία. Έτσι, σήμερα το μάρμαρο αποτελεί χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής του Πύργου και το βλέπουμε να κοσμεί τις όψεις των σπιτιών (πορτοσιές, υπέρθυρα, θυρώματα, διάτρητους φεγγίτες, κολώνες, οικόσημα, φουρούσια κ.α.). Στο χωριό εκτός από τα μαρμάρινα διακοσμητικά στοιχεία υπάρχουν και μαρμάρινες κατασκευές (προτομές, ανδριάντες, βρύσες, καμπαναριά κ.α.). Το «μαρμάρινο» τοπίο συμπληρώνουν οι πολυάριθμες εκκλησίες, με παλαιότερη τον Άγιο Δημήτριο (1639). Άλλες χαρακτηριστικές εκκλησίες είναι η Αγία Τριάδα (1718), η Παναγία η Ελεούσα (1711) και εκκλησία του Αγίου Νικολάου με το διπλανό νεκροταφείο του χωριού. Επιπλέον, στον Πύργο μπορεί να δει κανείς παιδικά χαράγματα που μαρτυρούν ότι τα παιδιά διδάσκονταν από μικρή ηλικία την τέχνη του μαρμάρου η οποία έχει βαθιές ρίζες στον οικισμό. Λίγο πιο έξω από τον οικισμό υπάρχει το παλιό νταμάρι Άη Λευτερίου που είναι το σημείο εξόρυξης του μαρμάρου. Τέλος, άλλα σημεία που παρουσιάζουν ενδιαφέρον είναι οι οικίες Λύτρα και Βούλγαρη – οι οποίες μελετώνται με τη μέθοδο HERMeS, το Δημοτικό Σχολείο, το παλαιό σιδεράδικο, το Μνημείο ηρώων, ο Πύργος – που λείπει, το Πνευματικό Κέντρο Πανόρμου, ο Μεγάλος Καφενές, η Μαρμάρινη Βρύση στο κέντρο του οικισμού και οι Μύλοι. Όλα τα παραπάνω είναι τα κυριότερα στοιχεία/μέρη του οικισμού που θα χρησιμοποιηθούν στο ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΟΠΟΣ προκειμένου να συνδεθεί το Μουσείο με τον Τόπο του.

ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΣΤΙΧΑΣ ΧΙΟΥ – Ολύμποι, Χίος:

Αριστερά: Πανοραμική εικόνα του Μουσείου, Δεξιά: Εικόνες από το εσωτερικό του καθώς και η μακέτα των Ολύμπων (πηγή: [2])
Η εκκλησία αυτή είναι η Αγία Παρασκευή που βρίσκεται στην πλατεία, απέναντι από τον κεντρικό πύργο του χωριού, ο οποίος διακρίνεται δεξιά της εικόνας (πηγή: www.tripadvisor.com.gr)

To 2013 o εθνικός μας κατάλογος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς εμπλουτίζεται κι άλλο. Αυτή τη φορά με την «Τεχνογνωσία της Παραδοσιακής Μαστιχοκαλλιέργειας στη Χίο» ενώ το 2014 προστίθεται και στον κατάλογο της UNESCO. Σύμφωνα με αυτή, η μαστιχοκαλλιέργεια χωρίζεται πάλι σε α) προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις
(τοπική ορολογία, μουσική εκφορά της γλώσσας, τοπικές ιδιωματικές εκφράσεις, προφορικές λαϊκές διηγήσεις και τραγούδια, όχι απαραιτήτως σχετιζόμενα με τη μαστίχα, αλλά χαρακτηριστικά της παράδοσης της Χίου) και β) σε γνώσεις και πρακτικές που αφορούν τη φύση και το σύμπαν (η σχέση του καλλιεργητή με το μαστιχοφόρο θάμνο είναι εντελώς προσωπική, βιωμένη και σωματική). Επιπλέον υποστηρίζεται ότι η τεχνογνωσία συνδέεται με την παραδοσιακή χειροτεχνία, αφού η κατασκευή και η συντήρηση των εργαλείων  και των ειδικών σκευών που χρησιμοποιούνται στα διάφορα στάδια της μαστιχοκαλλιέργειας ήταν και εξακολουθούν να είναι έργα ντόπιων σιδηρουργών και τεχνιτών άλλων ειδικοτήτων, ενώ συχνά απαντούν και ιδιοκατασκευές ενώ δεν παραλείπονται να αναφερθούν και τα στάδια της μαστιχοκαλλιέργειας. Σημείο αναφοράς αυτή τη φορά είναι το Μουσείο  Μαστίχας Χίου (ΜΜΧ) χτισμένο στην καρδιά των 22 περίπου Μαστιχοχωρίων, λίγο πιο έξω από το χωριό Πυργί , νότια της Χίου. Εκεί είναι μοναδικό σημείο της Μεσογείου όπου καλλιεργείται ο σχίνος της ποικιλίας «Pistacia Ientiscus var.Chia», από την οποία παράγεται το «πολύτιμο δάκρυ». Στο ΜΜΧ μπορεί να αποκτήσει κανείς μία ολική εικόνα για την τεχνογνωσία της καλλιέργειας και τις δραστηριότητες των ανθρώπων στη Νότια Χίο ενώ θα γίνεται αντιληπτή και σημασία της συνεταιριστικής εκμετάλλευσης της μαστίχας αλλά και της μεταποίησης και εκβιομηχάνισης γύρω από την εξαγωγή της σε όλον τον κόσμο. Ένα ακόμα σημαντικό στοιχείο για το Μουσείο Μαστίχας, είναι η αναγνώριση του κτηρίου που στεγάζεται με την αντίστοιχη αρχιτεκτονική διάκριση του βραβείου Domēs Awards 2019. Αξιοσημείωτη είναι και η στήριξη των τοπικών συνεταιριστικών και πολιτιστικών φορέων, όπως η Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου που παραχώρησε το οικόπεδο το οποίο φιλοξενεί το μουσείο, το οποίο και εγκαινιάστηκε το 2016 είναι η νεότερη προσθήκη, μαζί με το Μουσείο Μεταξοτυπίας στα Γιάννενα, στο Δίκτυο του ΠΙΟΠ. Μετά το σεισμό του 1881, το Πυργί, τα Μεστά Ολύμποι και λιγότερο η Βέσσα, η Καλαμωτή και η Ελάτα είναι τα χωριά που διατηρούνται καλύτερα. Μάλιστα, στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου υπάρχει μία μακέτα των Ολύμπων με τη μορφή που πιθανότατα είχε αφού ο κεντρικός ορθογώνιος πύργος (20 μέτρα ύψος) και οι κυλινδρικοί γωνιακοί που φαίνονται στη μακέτα πλέον υφίστανται. Αυτός ο οικισμός φαίνεται να είναι ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα για το πως ήταν, και ως ένα βαθμό παραμένουν, τα χωριά αυτά. Πρόκειται για ένα σχεδόν τραπέζιο οικισμό με τα σπίτια να είναι στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους σχηματίζοντας αυτό το συμπαγές σχήμα και ισοϋψή επιτρέποντας στους κατοίκους να χρησιμοποιούν τις στέγες σε περίπτωση ανάγκης. Τα εξωτερικά/περιμετρικά σπίτια σχηματίζουν το τοίχος του οικισμού οπότε και δεν έχουν «εξωτερικά ανοίγματα» όπως πόρτες και παράθυρα. Οι δρόμοι στενοί, πέτρινοι, δαιδαλώδεις, λίθινες στοές και χωρίς γεωμετρικές χαράξεις συνδέονται μεταξύ τους και συναντώνται στην κεντρική πλατεία. Βασικό υλικό κατασκευής είναι η πέτρα, για λόγους αμυντικούς και σε περίπτωση πυρκαγιάς σε κατάσταση πολιορκίας. Μάλιστα, όταν φτάσει κανείς στην είσοδο των Ολύμπων, στην Κύρια Πόρτα, η μοναδική είσοδος του οικισμού μέχρι το 1821 όπου ανοίχτηκαν ακόμα δύο. Από τον κεντρικό ορθογώνιο Πύργο φαίνονται οι δύο όροφοι ενώ το ισόγειο του στεγάζει δύο καφενεία. Οι δύο σημαντικότερες εκκλησίες του οικισμού, η Αγία Παρασκευή και οι Ταξιάρχες, χτίστηκαν με πέτρες του πρώτου ορόφου του Πύργου. Όλα τα παραπάνω είναι στοιχεία τα οποία θα μπορούν οι χρήστες να μελετήσουν και να χρησιμοποιήσουν μέσω του ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΤΟΠΟΣ και ας ελπίσουμε ότι δε θα παραλειφθούν και τα λεγόμενα “ξυστά” τα οποία “ζωγραφίζουν” τα μαστιχοχώρια χαρακτηρίζοντας μάλιστα τον Πύργο διατηρητέο μνημείο. Σήμερα, ο οικισμός με λιγότερους  από 500 κατοίκους, των οποίων η κύρια ενασχόληση είναι η μαστιχοκαλλιέργεια, έχει ανακηρυχθεί διατηρητέο μνημείο.

ΜΟΥΣΕΙΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΑΣ ΛΕΣΒΟΥ – Αγία Παρασκευή, Λέσβος:

Αριστερά: Εικόνα του Μουσείου, Δεξιά: Εικόνες από το εσωτερικό του μουσείου (πηγή: www.piop.gr)

 

Μερικά από τα πιο σημαντικά αρχιτεκτονικά κτήρια της κωμόπολης (πηγή: [3])
Το 2016 ανοίγει τις πύλες του το ΜΒΕΛ το οποίο στεγάζεται στο παλαιό κοινοτικό ελαιοτριβείο της Αγίας Παρασκευής στη Λέσβο, το οποίο λειτουργούσε ήδη από το 1911 για 55 συνεχόμενα χρόνια χρησιμοποιώντας τις πιο σύγχρονα τεχνολογικά μέσα και υπερασπίζοντας τα κοινωνικά συμφέροντα της κοινότητας. Και επειδή ήταν πρωτοβουλία των κατοίκων και των ομογενών του χωριού, ονομάστηκε και «Του Κοινού η Μηχανή». Το Μουσείο πραγματεύεται τη βιομηχανική φάση της ελαιουργίας στην Ελλάδα. Αυτό φαίνεται από το ίδιο το κτήριο του Μουσείου όσο και από τα μηχανήματα του ελαιοτριβείου και τον εξοπλισμό της εποχής που βρίσκονται εκεί. Βασικοί στόχοι χώρου αυτού είναι αρχικά να προβάλει την βιομηχανική κληρονομιά γύρω από την ελαιουργεία καθώς και να την εντάξει στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτισμικό αλλά και αρχιτεκτονικό πλαίσιο της εποχής. Ταυτόχρονα εστιάζει στο πως η εκβιομηχάνιση και τα μέσα παραγωγής ελαιόλαδου επηρέασαν και ευαισθητοποίησαν τους κατοίκους γύρω από την παραγωγική διαδικασία. Σημαντική παράμετρος για τη ανάδειξη του Μουσείο είναι η ένταξή του και σε ένα άλλο δίκτυο εκτός από το ΠΙΟΠ. Ανήκει στο «Δίκτυο Μουσείων Λέσβου» το οποίο αποτελείται από 8 Μουσεία που βρίσκονται στο νησί, μέσα στα οποία είναι και το Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου, το οποίο το 2004 εντάχθηκε στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων της UNESCO, όντας το ένα από δυο μεγαλύτερα απολιθωμένα δάση στον κόσμο. Βασική διαφορά αυτού του Μουσείου σε σχέση με τα υπόλοιπα δύο είναι ότι εστιάζει κυρίως στην πρόοδο και τις αλλαγές που επέφερε η εισαγωγή της μηχανικής κίνησης και στην εκβιομηχάνιση και τα παραγωγικά μέσα παραγωγής ελαιόλαδου. Η Τήνος και η Χίος προβάλουν πολύ περισσότερο το προϊόν, το μάρμαρο και τη μαστίχα αντίστοιχα. Η ελιά και το ελαιόλαδο από την άλλη προβάλλονται στο «Μουσείο Ελιά και Ελληνικού Λαδιού», στη Σπάρτη όπου εκεί υπάρχει και μία πιο παραδοσιακή προσέγγιση γύρω από την ελαιοπαραγωγή. Η Αγία Παρασκευή είναι μία πεδινή κωμόπολη που βρίσκεται στο κέντρο του νησιού, σε ύψος 100 μέτρων. Στην είσοδο της κωμόπολης υπάρχει μία «βιομηχανική ζώνη» με βιοτεχνίες, παλιά εργοστάσια αλλά και νέα, άλλα βρίσκονται σε λειτουργία και άλλα όχι. Στον οικισμό υπάρχει μία αρχιτεκτονική ποικιλία. Τα περισσότερα σπίτια θα λέγαμε ότι είναι απλές αγροτικές κατοικίες, οι εκκλησίες αλλά και τα ελαιοτριβεία έχουν επίσης αυστηρούς τετράπλευρους όγκους. Στον ίδιο χώρο όμως συνυπάρχουν αρχοντικά με διακοσμητικές επιφάνειες και πιο εντυπωσιακό κτήριο αυτό του σχολείου (Εκπαιδευτήρια Αγίας Παρασκευής). Το κόστος καλύφθηκε κυρίως από το κοινοτικό ελαιοτριβείο, από δωρεές πάροικων αλλά και από εθελοντική εργασία των ντόπιων κατοίκων. Αξιόλογο κτήριο του οικισμού είναι ο ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ στου οποίου τα παράθυρα και στα θυρώματα υπάρχει μαρμάρινος διάκοσμος (λιθανάγλυφα) που κατασκευάστηκαν από Τηνιακούς μαρμαρογλύπτες. Οι Οθωμανοί είχαν ήδη επιβάλλει από το 19ο μονοκαλλιέργεια της ελιάς στο νησί, έτσι τα βουνά εκεί είναι μέχρι και σήμερα γεμάτα με ελαιόδεντρα. Ωστόσο, στην Αγία Παρασκευή καλλιεργούνταν επίσης σιτηρά, δημητριακά, αμπέλια, οπωροκηπευτικά ενώ στη των κατοίκων υπήρχε και η κτηνοτροφία. Σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκαν μικρές συντεχνίες που έθεταν όρους που ρύθμιζαν την εργασία και οργάνωναν την αγορά. Το 1882 ιδρύθηκε εκεί η Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα «Ελπίς» και στόχο τη δωρεάν παροχή βιβλίων σε άπορους μαθητές αλλά και την οικονομική τους υποστήριξη για τη συνέχεια των σπουδών τους. Η αδελφότητα αυτή διαλύθηκε το 1907 λόγω της γήρανσης των μελών της, αλλά ένα χρόνο αργότερα τη θέση της πήρε η «Λέσχη Ομόνοια» η οποία επιτελεί το ίδιο έργο και υπάρχει ακόμα και σήμερα. Η Λέσβος όμως αναπτύχθηκε και μεταξύ 1924-1936  όταν έγινε η «Λεσβιακή Άνοιξη», όπως ονομάστηκε από τον Στράτο Μυριβήλη και τον Αντώνη Πρωτοπάτση, προκειμένου να περιγραφεί η πνευματική και καλλιτεχνική άνθηση που συντελέστηκε τότε. Ένα ακόμα στοιχείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς είναι η «Ταυροθυσία» προς τιμήν του Αγίου Χαραλάμπου στο τέλος του Ιουνίου και περιλαμβάνει τελετουργίες, ιπποδρομίες και γλέντια με παραδοσιακούς χορούς, συνδεδεμένα με τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Στους πρόποδες του λόφου του Άη Λια βρίσκεται το κοιμητήριο όπου υπάρχει το τεχνητό το σπήλαιο της Αγ. Παρασκευής. Τον Οκτώβριο του 2012 ο οικισμός της Αγίας Παρασκευής Λέσβου χαρακτηρίστηκε ομόφωνα από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων ως ιστορικός τόπος λόγω της αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής σημασίας του με καταγεγραμμένα 1.564 κτήρια.

 

Εδώ και αρκετά χρόνια τα νησιά του Αιγαίου δέχονται πολλές πιέσεις οικονομικής φύσεως, όπως η φορολογία, οι τιμές και τα δρομολόγια των ακτοπλοϊκών εταιριών ενώ τα ακριτικά νησιά όπως η Λέσβος και η Χίος έχουν να αντιμετωπίσουν και την προσφυγική κρίση. Οι οικισμοί στους οποίους υπάρχουν τα μουσεία επειδή δεν είναι κοντά στα μεγάλα λιμάνια του νησιού έχουν χαμηλή επισκεψιμότητα για ακόμα μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, κάτι που επηρεάζει και τα μουσεία. Έτσι μια σύγχρονη και διαδραστική σύνδεση των νησιωτικών μουσείων του Δικτύου μεταξύ τους αλλά και με τον τόπο τους, με τα νησιά θα έχει οφέλη για την τοπική κοινωνία, τον τουρισμό, την εκπαίδευση και την ευρύτερη παιδεία. Το έργο αυτό αναμένεται να ολοκληρωθεί τον Ιούλιο του 2021.

 

ΠΗΓΕΣ:

  1. http://www.mouseion-topos.gr/sites/default/files/2019-05/Mouseion-Topos-EE.4.1.pdf
  2. http://www.mouseion-topos.gr/sites/default/files/2019-05/Mouseion-Topos-EE.3.1.pdf
  3. 9o Διαπανεπιστημιακό Σεμινάριο Βιώσιμης Ανάπτυξης, Πολιτισμού και Παράδοσης “Τοπίο: Φυσικές και Πολιτισμικές Προσλήψεις”
  4. http://www.mouseion-topos.gr/sites/default/files/2019-05/Mouseion-Topos-Deliverable_%CE%A02.1.pdf
  5. http://www.ayla.culture.gr/η-καλλιέργεια-της-μαστίχας-στη-χίο
  6. https://www.gummastic.gr/el/mastixoxoria/mastixoxoria-plirofories
  7. http://www.ayla.culture.gr/tiniaki_marmarotexnia
  8. https://www.dotsoft.gr/el/content/museion-topos
  9. https://www.piop.gr
  10. http://www.mouseion-topos.gr

 


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Μαρία Ρομπάκη

Είναι φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, στη Σύρο. Της αρέσει η έρευνα, η ιστορία και οι χώροι πολιτισμού, κυρίως τα μουσεία. Δεν είναι πολύ fun των social media αλλά τα χρησιμοποιεί για επικοινωνία και ενημέρωση.

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;