Σπινόζα Μπαρούχ: Ο Ολλανδός φιλόσοφος που έπλασε το δικό του φιλοσοφικό σύμπαν

Πηγή εικόνας: quotefancy.com | Απόφθεγμα του Μπάρουχ Σπινόζα.
Πηγή εικόνας: quotefancy.com | Απόφθεγμα του Μπαρούχ Σπινόζα.

Μπαρούχ Σπινόζα: ένας από τους φιλοσόφους που έθεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης φιλοσοφίας. Ο Σπινόζα σχεδίασε το δικό του φιλοσοφικό σύστημα, έναν κόσμο όπου το θείο και η φύση ταυτίζονται και αποτελούν την μόνη πραγματική και τέλεια ουσία. Η ανικανότητα του ανθρώπου να αντιληφθεί την τελειότητα και την αρμονία που τον περιβάλει είναι και η μόνη αιτία της «αφύσικης» δυστυχίας του.


Λίγα λόγια για τη ζωή του Μπαρούχ Σπινόζα

Ο Μπαρούχ Σπινόζα γεννήθηκε στις 24 Νοεμβρίου του 1632 στο Άμστερνταμ. Υπήρξε μέλος μίας από τις προεξάρχουσες οικογένειες της πορτογαλοεβραϊκής κοινότητας της πόλης. Αν και ασθένησε και έχασε τη ζωή του στις 21 Φεβρουαρίου του 1677, μόλις στα 45 του έτη, το έργο του επηρέασε την ιστορία της σύγχρονης φιλοσοφίας. Δυστυχώς, το θεμελιώδες έργο του μπόρεσε να κατανοηθεί και να προβληθεί μόνο πολλά χρόνια μετά το θάνατο του ιδίου. Ο Σπινόζα διέπρεψε από αρκετά μικρή ηλικία στον πνευματικό τομέα. Οι επιδόσεις του στο εβραϊκό σχολείο, όπου φοιτούσε, ήταν σπάνιες. Ωστόσο, οι σπουδές του δεν έφτασαν στο ανώτατο επίπεδο, καθώς τις διέκοψε στην ηλικία των δεκαεπτά ετών για να βοηθήσει την οικογενειακή του επιχείρηση.

Πηγή εικόνας: el.wikipedia.org| Μπάρουχ Σπινόζα
Πηγή εικόνας: el.wikipedia.org| Μπαρούχ Σπινόζα.

Τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής του σημαδεύτηκαν από τον αφορισμό του, στις 27 Ιουλίου του 1656. Ο νεαρός Μπαρούχ Σπινόζα εκδιώχτηκε από την σεφαραδίτικη κοινότητα εβραίων του Άμστερνταμ και ο αφορισμός του (cherem) ισχύει ακόμη μέχρι και σήμερα. Αν και ο ακριβής λόγος του αφορισμού του δεν έγινε γνωστός, πιθανότητα σχετίζεται με το φιλοσοφικό του σύστημα και τις απόψεις του για το θείο. Ο φιλόσοφος είχε σχηματίσει, από τη νεαρή του ηλικία, το φιλοσοφικό του σύστημα και οι θέσεις του απείχαν αρκετά από τις γραμμές τις επίσημης θρησκείας. Ο Θεός του Σπινόζα δεν μοιάζει καθόλου με Εκείνον της Παλαιάς Διαθήκης, καθώς ταυτίζεται απόλυτα με τη Φύση!  Το έργο του απηχεί και αναπτύσσει πλήθος φιλοσοφικών προβληματισμών σχετικά με το θείο, τη φύση, την ύλη, την ηθική, την πολιτική, την κοινωνία, το κράτος και τον άνθρωπο. Η επίδραση του στη διαμόρφωση της σύγχρονης φιλοσοφίας υπήρξε θεμελιώδης.


Βασικές αρχές του φιλοσοφικού συστήματος του Σπινόζα

Οι ιδέες που διαμορφώνουν το φιλοσοφικό σύστημα του Μπαρούχ Σπινόζα έχουν ως βάση τους τον προβληματισμό του φιλοσόφου που αφορά τη σχέση του πνεύματος με την ύλη. Ο προαναφερθής αντέδρασε στην λεγόμενη «καρτεσιανή δυαρχία» και εξέφρασε αμφιβολίες για την αντίθεση μεταξύ πνεύματος και ύλης ή σώματος και ψυχής.  Για τον φιλόσοφο, το εγώ προηγείται λογικά τόσο της ψυχής όσο και του σώματος και λειτουργεί ως κάτοπτρο. Δηλαδή, όπως σε ένα κάτοπτρο τα σημεία της κοίλης και της κυρτής επιφάνειας δεν συνδέονται αλλά βρίσκονται σε αλληλοσυνάφεια, έτσι αλληλεπιδρούν και η ψυχή με το σώμα διαμορφώνοντας το εγώ.

Πηγή εικόνας:medium.com | Μπάρουχ Σπινόζα
Πηγή εικόνας:medium.com | Μπαρούχ Σπινόζα.

Το πρόβλημα της αλληλεπίδρασης μεταξύ πνεύματος και σώματος δεν υφίσταται στο φιλοσοφικό σύστημα του Σπινόζα, καθώς η ψυχή, το σώμα, η συνείδηση και ο χώρος δεν αποτελούν για τον ίδιο ουσίες ή υποστάσεις, αλλά γνωρίσματα, κατηγορήματα και ιδιότητες μίας και ενιαίας ουσίας. Η υπέρτατη αυτή ουσία, το θείο, ταυτίζεται με τη φύση και τον κόσμο. Με άλλα λόγια, ο Θεός και η Φύση, με ο,τι αυτή περιλαμβάνει και την αποτελεί, ταυτίζονται απόλυτα («Deus cive Naturae»). Η τελεολογική ερμηνεία της Φύσης, που για τον Σπινόζα ταυτίζεται με τον Θεό, δεν αποτελεί παρά μία πλάνη, μία προέκταση του εαυτού μας στη φύση, μία ανθρωπομορφική προκατάληψη.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ


Η Ηθική του Μπαρούχ Σπινόζα

Ο Μπαρούχ Σπινόζα αποτελεί έναν από τους φιλοσόφους που προβάλλουν σθεναρά την ευδαιμονία ως τη φυσική κατάσταση του ανθρώπου και παρουσιάζουν κάθε θλιβερή περίσταση ως μία περίσταση που δεν έχει κατανοηθεί πλήρως από το υποκείμενο που τη βιώνει. Το παραπάνω δεν θα μπορούσε να μην ισχύει στο φιλοσοφικό του σύστημα, αφού για τον φιλόσοφο η πραγματικότητα ισοδυναμεί με την τελειότητα. Απώτερος στόχος του έργου του είναι να αποδείξει πως η βαθιά ευφυία και αρμονία μπορούν να οδηγήσουν δυνητικά στη σύλληψη του πραγματικού – τέλειου. Ωστόσο, ο ανθρώπινος νους μπορεί να συλλάβει μόνο ορισμένα από τα κατηγορήματα που διαμορφώνουν την ουσία και συνεπώς πέφτει σε σφάλμα στην προσπάθεια να κατανοήσει τη φύση όπως κατανοεί και ερμηνεύει τον ίδιο τον εαυτό του. Πιο συγκεκριμένα, οι πεπερασμένες δυνατότητες του ανθρώπινου νου, περιορίζονται στη σύλληψή του σώματος – έκτασης – χώρου και του πνεύματος.

Πηγή εικόνας: azquotes.com | Μπάρουχ Σπινόζα
Πηγή εικόνας: azquotes.com | Μπαρούχ Σπινόζα.

Σημαντικό μέρος των αναζητήσεων που διατυπώνει στο έργο του Ηθική αφορούν την αναζήτηση της «αληθινής μακαριότητας». Η επίτευξη ενός τέτοιου στόχου θα αποτελούσε γεγονός μόνο εάν το υποκείμενο κατάφερνε να μηδενίσει την επίδραση των εξωτερικών αιτίων στο συναισθηματικό κόσμο του. Με άλλα λόγια, η ιδεατή κατάσταση που οδηγεί στην ευδαιμονία είναι η αποσύνδεση των συναισθημάτων από τα εξωτερικά αίτια με το οποία συνδέονται. Ο άνθρωπος που βρίσκεται στην απόλυτα φυσική του κατάσταση δεν μπορεί παρά να είναι μακάριος.


Στον παρακάτω σύνδεσμο, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει το πρώτο μέρος ενός ντοκιμαντέρ για το έργο του φιλοσόφου Μπαρούχ Σπινόζα, διαπιστώνοντας την επίδραση του έργου του στη μεταγενέστερη φιλοσοφία και την κοσμοαντίληψη του σύγχρονου δυτικού ανθρώπου:


Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για το άρθρο

Vardoulakis, Dimitris (2020). Freedom as Overcoming the Fear of Death: Epicureanism in the Subtitle of Spinoza’s Theological Political Treatise. Parrhesia: A Journal of Critical Philosophy 32:33-60.

Stetter, Jack (2020). Spinoza and Judaism in the French Context: The Case of Milner’s Le Sage Trompeur. Modern Judaism – A Journal of Jewish Ideas and Experience 40 (2):227-255.

Vardoulakis, Dimitris (2020). Why Is Spinoza an Epicurean? Epoché: A Journal for the History of Philosophy 24 (2):389-409.

Spinoza, & Adomaitis, Laurynas (eds.) (2017). Teologinis-politinis traktatas / Tractatus theologico-politicus. Vilnius: Jonas ir Jokūbas.

Lucash, Frank (1998). Steven smith’s, Spinoza, liberalism, and the question of jewish identity. Southwest Philosophy Review 14 (2):179-182.

Dobbs-Weinstein, Idit (2003). Whose History? Spinoza’s Critique of Religion As an Other Modernity. _Idealistic Studies_ 33 (2/3):219-235.

Fraenkel, Carlos (2012). Philosophical Religions From Plato to Spinoza: Reason, Religion, and Autonomy. Cambridge University Press.

Bagley, Paul (2008). Philosophy, Theology, and Politics: A Reading of Benedict Spinoza’s tractatus Theologico-Politicus. Brill.

Frankel, Steven (2002). The Piety of a heretic: Spinoza’s interpretation of judaism. Journal of Jewish Thought and Philosophy 11 (2):117-134.

Αντωνιάδης Γιάννης (2020). “«Το θαύμα Σπινόζα»: Ο αιώνιος Μπαρούχ Σπινόζα” ανακτήθηκε από culturenow.gr (τελευταία επίσκεψη 22/11/2020).

Dobbs-Weinstein, Idit (2003). Whose History? Spinoza’s Critique of Religion As an Other Modernity. Idealistic Studies 33 (2/3):219-235.

«Μπαρούχ Σπινόζα» ανακτήθηκε από hellenicaworld.com (τελευταία επίσκεψη 22/11/2020).

Αντωνιάδης Γιάννης (2020). «Μπαρούχ Σπινόζα: Ένας επιφανής στοχαστής που έρχεται από το μέλλον» ανακτήθηκε από bookfeed.gr (τελευταία επίσκεψη 22/11/2020).

Σπινόζα (1913). Ηθική (μτφρ. Ν. Κουντουριώτου), εκδ. Φέξη, Αθήνα.


 


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Ελένη Λαυράνου

Ονομάζομαι Λαυράνου Ελένη. Σπούδασα Φιλολογία και έκανα το Μεταπτυχιακό μου στον τομέα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Λατρεύω τη φιλοσοφία, την τέχνη και τη γαστρονομία.

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;