Ανρί Λεφέβρ: Μία κριτική στην καθημερινή αστική ζωή

Ανρί Λεφέβρ, πόλη, κοινωνιολογία
Πηγή Εικόνας: https:www.wikipedia.org.

Ανρί Λεφέβρ (Henri Lefebvre): ίσως ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους φιλοσόφους-κοινωνιολόγους του 20ου αιώνα. Το έργο του στάθηκε καθοριστικό για την κατανόηση του χώρου και της αστικής ζωής μέσα στις καπιταλιστικές, και όχι μόνο, κοινωνίες. Οι μελέτες του Γάλλου μαρξιστή φιλοσόφου, αναφορικά με την καθημερινή ζωή και το ονομαζόμενο «Δικαίωμα στη πόλη», αποτέλεσαν τομή στη προσέγγιση του χώρου όχι μόνο σε κοινωνιολογικό αλλά σε χωροταξικό επίπεδο, επηρεάζοντας πολλούς τομείς της έρευνας.

«Ο (κοινωνικός) χώρος είναι ένα (κοινωνικό) προϊόν […] ο χώρος λοιπόν που παράγεται χρησιμεύει επίσης ως εργαλείο σκέψης και δράσης […] επιπρόσθετα εκτός από  μέσο παραγωγής είναι, επίσης, ένα μέσο ελέγχου, και ως εκ τούτου, κυριαρχίας, εξουσίας.» Ανρί Λεφέβρ


Τα πρώτα χρόνια

Ο Ανρί Λεφέβρ γεννήθηκε στη πόλη Χαζετμό της Νότιας Γαλλίας, στις 16 Ιουνίου του 1901. Από τον γαλλικό νότο θα βρεθεί σύντομα στο Παρίσι, όπου και θα φοιτήσει στο τμήμα Φιλοσοφίας της Σορβόννης, αποφοιτώντας το 1920. Οι αναζητήσεις του τον οδήγησαν στη συνεργασία, από μικρή ηλικία, με πολλούς και αξιόλογους μελετητές των κοινωνικών επιστημών όπως τον Πωλ Νιζάν και τον Ζωρζ Πολιτζέ.

Από το 1924 εργαζόταν στην ομάδα «Φιλοσοφίες», μέσω της οποίας ήρθε σε επαφή με άτομα του αβάν-γκαρντ καλλιτεχνικού χώρου που αναζητούσαν, εξίσου έντονα με τον Λεφέβρ, μία καλλιτεχνική-φιλοσοφική επανάσταση. Χαρακτηριστική περίπτωση της διαρκούς τριβής του χώρου των εικαστικών τεχνών με τις κοινωνικές θεωρήσεις περί του άστεως εντοπίζουμε στους σουρρεαλιστές ζωγράφους, καθώς και στον κινηματογράφο των αρχών του 20ου αιώνα, με την ταινία Metropolis, να αποτελεί τομή του συγκεκριμένου είδους.

Λεφέβρ, πόλη, κοινωνιολογία
Πηγή Εικόνας: www.archdaily.com.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1924, λόγω της μαρξιστικής του θεωρητικής βάσης, εντάσσεται στο Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας (ΚΚΓ), ενώ εντάχθηκε και στη Γαλλική Αντίσταση, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μάλιστα την πενταετία 1944- 1949 κατείχε τη διευθυντική θέση ενός ραδιοφωνικού σταθμού στη πόλη της Τουλούζ (Radiodiffusion Française).

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ


Η μετέπειτα καριέρα

Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης καριέρας του ο Λεφέβρ ήταν συγγραφικότατος. Τα περισσότερα από εξήντα βιβλία και τα σχεδόν διακόσια άρθρα που συνέταξε, καθιστούν το έργο του ανάμεσα στα σημαντικότερα του ακαδημαϊκού χώρου, στον τομέα της φιλοσοφίας, της κοινωνιολογίας αλλά και των επιστημών χωροταξικού σχεδιασμού. Ωστόσο, ο ίδιος, αν και ενταγμένος στο ΚΚΓ, δεν δίστασε να ασκήσει κριτική τόσο στο ίδιο το κόμμα (για την παντελή έλλειψη άποψης σχετικά με το θέμα της Αλγερίας) όσο και στον Σταλινισμό ( Διαλεκτικός Υλισμός, 1940), τον Υπαρξισμό, και ιδιαίτερα το έργο του Ζαν-Πoλ Σαρτρ.

Λεφέβρ
Πηγή Εικόνας: www.wikipedia.org| Ο Ανρί Λεφέβρ με τον Leszek Kołakowski.

Το 1961 ορίζεται καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, στο τμήμα της Κοινωνιολογίας. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1965 γίνεται καθηγητής του αντίστοιχου τμήματος του Πανεπιστημίου Ναντέρ. Όντας επαναστατικός και καινοτόμος στον τρόπο προσέγγισης της μοντέρνας αστικής ζωής, επηρέασε πολλά κινήματα της εποχής όπως το φοιτητικό κίνημα του Μαΐου του 1968 (γνωστό και ως Γαλλικός Μάης), ενώ συμμετείχε και στην έκδοση του Νέου Αριστερού περιοδικού «Επιχειρήματα». 

Ο θάνατός του, το 1991, μνημονεύτηκε από πολλούς συναδέλφους του τόσο στον ακαδημαϊκό όσο και στον χώρο των εκδόσεων. Μία από τις νεκρολογίες αναφέρει:

«..ο πιο παραγωγικός από τους Γάλλους μαρξιστές διανοουμένους, πέθανε κατά τη διάρκεια της νύχτας, της 28ης προς την 29η Ιουνίου 1991, λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά τα ενενηκοστά γενέθλιά του. Κατά τη διάρκεια της μακρόχρονης καριέρας του, το έργο του ήρθε στην επικαιρότητα πολλές φορές, και επηρέασε την ανάπτυξη όχι μόνο της φιλοσοφίας, αλλά και της κοινωνιολογίας, της γεωγραφίας, της πολιτικής επιστήμης και της λογοτεχνικής κριτικής». Περιοδικό «Ριζοσπαστική Φιλοσοφία» (Radical Philosophy obituary, 1991) 


Η «κριτική της καθημερινής ζωής»

Η θεωρητική προσέγγιση του Λεφέβρ, αναφορικά με τη ζωή στη πόλη, αποτέλεσε τομή στην διαλεκτική των κοινωνικών επιστημών με τον αρχιτεκτονικό και τοπογραφικό σχεδιασμό των σύγχρονων πόλεων. Το έργο του και κυρίως η προσπάθεια εξέλιξης της Μαρξιστικής θεωρίας, έγιναν σημείο αναφοράς στην έρευνα πολλών σύγχρονων ανθρωπογεωγράφων όπως του Ντέιβιντ Χάρβεϊ. Παράλληλα, στο έργο του «Η Επιβίωση του Καπιταλισμού» (La Production de l’espace, 1974) εκφράζεται για πρώτη φορά η έννοια της «αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων της παραγωγής,» ενώ στο βιβλίο του, «Το Δικαίωμα στην Πόλη» (Le Droit à la ville, 1968), ο ίδιος αναφέρεται στη μετατροπή της πόλης σε άστυ, γεγονός που οδήγησε στον μετασχηματισμό της κοινωνίας και κατ’ επέκταση της καθημερινότητας, οδηγώντας σε αυτό που παρουσιάζει ως «πλήρη αστικοποίηση της κοινωνίας».

Λεφέρβρ, Δικαίωμα στη Πόλη
Πηγή Εικόνας:www.goodreads.com| Το Δικαίωμα στη Πόλη (2007, Εκδόσεις Κουκκίδα).

Ο Λεφέβρ με το βιβλίο του, «Το Δικαίωμα στην Πόλη,» τάραξε τα νερά της μοντέρνας διανόησης θέτοντας επί τάπητος σημαντικά και διαχρονικά θέματα και μοτίβα τα οποία εντοπίζονται στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις. Επίσης, για πολλούς σήμαινε την αρχή πολλών κινημάτων σε χώρες όπως της Νότιας Αφρικής (κίνημα Κάτοικοι καταφυγίων), αλλά και σε διάφορες πόλεις των Η.Π.Α (κίνημα Συμμαχία Δικαίωμα στην Πόλη) και της Γερμανίας. Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι στη Βραζιλία υπεγράφη το Καταστατικό της Πόλης (βάσει υφιστάμενης νομοθεσίας) το 2001.

Τα παραπάνω επιβεβαιώνουν τα λεγόμενα του Ν. Χαρβεϊ:

«Το δικαίωμα στην πόλη είναι κάτι περισσότερο από την ελευθερία πρόσβασης του ατόμου στους αστικούς πόρους: είναι το δικαίωμα να αλλάζουμε τους εαυτούς μας μέσω των αλλαγών στην πόλη. Είναι, ακόμη, ένα κοινό, παρά ατομικό δικαίωμα από τη στιγμή που αυτή ή αλλαγή αναπόφευκτα εξαρτάται από μια συλλογική δύναμη προκειμένου να γίνει ο μετασχηματισμός της αστικοποίησης. Η ελευθερία να σχηματίζουμε και να ανασχηματίζουμε τις πόλεις και τους εαυτούς μας, υποστηρίζω πως είναι ένα από τα πιο σημαντικά αλλά και παραμελημένα ανθρώπινα δικαιώματα».


Το δικαίωμα σε μία «πόλη- έργο»

Κατά τον Λεφέβρ, η πόλη δεν ορίζεται μόνο από τις ποικίλες υπηρεσίες και αγαθά που προσφέρει στους κατοίκους της. Όντας ένας ζωντανός οργανισμός μετασχηματίζεται συνεχώς και διαφοροποιείται. Ωστόσο, η διαφοροποίηση αυτή είναι έργο των πολιτών της, οι οποίοι, ζώντας σε αυτή, δρουν συλλογικά, συμβάλλοντας στην εξέλιξής της.

Με βάση τον προηγούμενο συλλογισμό, οι ιδέες, που το βιβλίο του Γάλλου κοινωνιολόγου εισάγει, βρίσκονται σε πλήρη συμφωνία με τις εκφρασμένες, κατά τη ψυχροπολεμική περίοδο, ιδέες των κρατών του Ανατολικού Μπλοκ. Με γνώμονα την άμεση συμμετοχή του πολίτη στα τεκταινόμενα της σύγχρονης ζωής, πολλά από τα σοβιετικά οικιστικά συγκροτήματα (συχνά περιγράφονται με τον όρο Khrushchyovka) της εποχής του Νικίτα Χρουστσόφ, από τον οποίο και μετονομάστηκαν, κατασκευάστηκαν από τους ίδιους τους κατοίκους.

Πηγή Εικόνας: www.linkedin.com| Φωτογραφία κατά τη διάρκεια κατασκευής ενός μπλοκ κατοικιών (Ε.Σ.Σ.Δ.).

Με τον τρόπο αυτό θα ήταν βάσιμη η συσχέτιση των ιδεών του Λεφέβρ με τις ιδέες που πρώτος ο Ν. Χρουστσόφ εισήγαγε στην οικοδομική πολιτική της Ε.Σ.Σ.Δ.. Η τελευταία εξάλλου είχε ως βασικό χαρακτηριστικό την συμμετοχή των πολιτών στην αναδιαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος. Αυτό, ως ήταν αναμενόμενο, θα ήταν ικανό να φέρει και μία γενικότερη αλλαγή στις κοινωνικές ισορροπίες μέσα στις πόλεις, όπως λίγα χρόνια αργότερα θα διατυπώσει ο ίδιος ο Ανρί Λεφέβρ.

Όπως είναι φανερό, ο Λεφέβρ κατέδειξε τον τρόπο με τον οποίο νοείται η ζωή μέσα στις μοντέρνες πόλεις, καθώς και τον κοινωνικός παράγοντας της αρχιτεκτονικής διαμόρφωσης αυτών. Έτσι, η αρχιτεκτονική και η κοινωνιολογία φαίνεται να κινούνται παράλληλα, με τη πρώτη να δίνει σχήμα και φόρμα, ή ίσως να επηρεάζει βαθύτατα τη δεύτερη.


Ακολουθεί βίντεο-συνέντευξη (υποστηρίζεται και με αγγλικούς υποτίτλους) του Ανρί Λεφέβρ:

Πηγές άρθρου:

Henri Lefebvre. Ανακτήθηκε από el.wikipedia.org. (Τελευταία πρόσβαση 21/09/2020).

R. Shileds (1998). Lefebvre, Love, and Struggle: Spatial Dialectics.

A. Λεφέβρ (2007). Το Δικαίωμα στη Πόλη.

Conference Rethinking Theory, Space and Production. Ανακτήθηκε από www.henrilefebvre.org. (Τελευταία πρόσβαση 22/09/2020).

 


Λίγα λόγια για τον συντάκτη

Χριστίνα Ιωακειμίδου

Γεννήθηκε στη Βόρεια Ελλάδα και ζει στο ακόμη βορειότερο Εδιμβούργο. Αν και απόφοιτη του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ συνεχίζει τις σπουδές της στην Ιστορία της Αρχιτεκτονικής.

Εβδομαδιαία ενημέρωση απο το maxmag στο email σου

Η ενημέρωση σου, για όλα τα θέματα, επί παντός επιστητού, είναι προτεραιότητα για μας στο MAXMAG. Αυτός είναι κ ο λόγος, για τον οποίο κάθε εβδομάδα οι συντάκτες μας θα επιλέγουν τα 15 σημαντικότερα άρθρα, από όλες τις στήλες του περιοδικού και θα φροντίζουμε να τα λαμβάνεις απευθείας στο email σου. Όλες οι σημαντικές ειδήσεις θα σε περιμένουν να τις ανοίξεις. Το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι μια εγγραφή στο Newsletter μας. Τι περιμένεις λοιπόν;